Speaker 2: U luistert naar De Duivelseilanden. Een luisterboek geschreven en verteld
door Patrick Bernouw in een sounddesign van Antoine Derksen. Het
verhaal van De Duivelseilanden, gebaseerd op de memoires van Eugène
de Grave, is nu ook verschenen in boekvorm. Als paperback
en als e-boek. Alle informatie in de show notes
Speaker 3: Hoofdstuk 12. De dood van mijn broer. Op het eiland Saint-Joseph
moest ik op het bergplateau een waterbak uitgraven. We hadden
allemaal veel last van de hitte. In de vroegste uren
van de dag zwommen we al in ons zweet. De
zonnestralen brandden ondraaglijk op onze blote schouders. Er stond geen
zuchtje wind en wij waren in de weer met schop, houweel, kruiwagen,
een ijzeren hefboom en een voorhamer van 12 kilo. Om het
karwei wat te verlichten voor de kameraden die minder sterk
waren dan ik, pakte ik al eens ongevraagd de voorhamer
om grote blokken harde blauwe steen te klieven. Maar ik
kwam nog niet in de buurt van wat een man
deed die veel kleiner dan ik en ongetwijfeld ook veel
sterker was. Hij heette Grugiar. Zijn bijnaam was De Kraan.
Misschien was hij wel de meest en mooist getatoeëerde man
in Guyana. Op zijn voorhoofd stond in onuitwisbare letters geschreven
Goed hart, groot vechter. Niets was meer waar. De kraan,
een krijger in hart en nieren, vocht echter alleen voor
goede doelen. Hij had een hart van goud. Je mocht
altijd een trekje nemen van zijn sigaret. Vaak spaarde hij
zich het brood uit de mond om dat aan een
vriend te geven die bijna omkwam van de honger. Prejaar
was tot levenslange dwangarbeid veroordeeld omdat hij een of andere
onderofficier een klap had gegeven. Al tien jaar deed hij
boete voor die ene maalpeer. De kraan en ik, wij
waren echte vrienden. Ik leerde hem alle knopen die een
zeeman kan knopen en alles over het kompas en zeilen
op zee. Dat is hem goed van pas gekomen. Op
een dag werd hij naar Maroni gestuurd, Een maand later
ontsnapte hij en nog een maand later ontving ik een
brief van hem. Ik bevind mij nu in Venezuela, schreef
hij me, waar ik mijn kost verdien als matroos aan
boord van een schoener. Gelukkige kraan. Ondertussen hanteerde ik onafgebroken
de voorhamer in de overmatige hitte, met bedorven en hoe
dan ook te weinig drinkwater, ondervoet en vuil. Gelukkig kregen
we af en toe een koude douche als de regen
met bakken uit de lucht viel. Ik werd ziek, dysenterie.
Hoewel ik verzwakt was door voortdurend bloedverlies, moest ik van
onze genadeloze bewakers het slopende werk voortzetten. Ik wilde niet
naar de ziekenboeg. Ik had genoeg mannen in hun hut
weten sterven omdat de dokter ze kerngezond had verklaard. Ooit
droeg ik een kamerad op mijn rug van het kamp
naar de ziekenboeg. Al drie weken op rij had de
dokter hem weggestuurd. Toen ik mijn vriend daar afzette, was
hij dood. In mijn nek had hij zijn laatste adem uitgeblazen.
Mijn broer had al dysenterie gehad en herstelde moeizaam. stuurden
me mij naar de ziekenboeg van het Il Royale, dan
zouden ze hem naar Saint-Joseph gebracht hebben, om hem waarschijnlijk
hetzelfde werk te geven als ik al deed. Daar wilde
ik hem niet aan blootstellen. Het zou zijn dood betekend hebben.
Ik had de gewoonte om mij s'avonds, wanneer we in
de ijzers zaten en mijn kameraden nog wat met elkaar kletsten,
te laten wegdrijven op eindeloze dagdromen. Vaak huilde ik. Dan
trok ik mijn deken over het hoofd en beet in
een vot om mijn snikken te onderdrukken. Mijn buren dachten
dat ik sliep. Toen ik erg ziek werd, hoorde ik
iemand zeggen, het gaat slecht met de graven, die arme
duivel herstelt niet meer. Ik probeerde mijn zwakheid te verbergen
en glimlachte om ze te laten geloven dat ik nog
niet aan het einde van mijn Latijn was. Een van
mijn kameraden, die naar het illoyal ging om een tand
te laten trekken, kreeg de gelegenheid mijn broer te zien.
Hij vertelde hem in welke toestand ik verkeerde en waarom
ik niet naar de dokter wilde. Leons gaf hem een
briefje mee voor mij, waarin hij schreef Als je vrijdag
niet bij de dokter gaat, vraag ik mijn overplaatsing aan
naar Saint-Joseph. Ik gaf me gewonnen, want anders zouden we
met zekerheid allebei sterven. En als ik maar snel genoeg genas,
hoeft de leons niet te lang te lijden. Een dokter
gaat altijd eerst praten met een hoofdbewaker. Deze moet hem
informeren over de banjaar die hij te zien zal krijgen.
Pas op met deze, want hij droomt er nog altijd
van de benen te nemen. Of, let op, dat is
er een die zichzelf ziek heeft gemaakt omdat hij geen
verklikker wil zijn. Hun vriendjes, de verklikkers... waren uiteraard bovenste
beste mannen goede werkers die respect verdienden en dringend een
tijdje moesten rusten. Ik werd omschreven als een kijkop en
een uiterst gevaarlijke vent. De dokter zat aan een tafel
met naast zich hoofdcipier Bordet. Voordat ik de mond kon
openen om te zeggen dat ik dysenterie had, wende de
dokter zich al naar Bordet en vroeg hem Is dit
een van de broers? Ja, dokter. Goed, stop hem dan
maar in een cel. Daar bleef ik zes lange maanden,
als een gewond wild dier, mijn machteloze woede uitschreeuwend. Zodra
ik een bewaker in de gaten kreeg, werd ik razend.
Een banjaar die mijn cel binnenkwam, zag ik niet eens,
maar alleen al de stem van een bewaker deed me opschrikken.
Ik vermoordde ze allemaal om daarna hun bloed te drinken.
Gek werd ik, gek van razernij. En het is deze
woede die me gered heeft. Zonder enige behandeling verminderde de
dysenterie om tenslotte geheel te verdwijnen. Ik sterkte weer aan.
voelde me nog steeds klaar om de strijd aan te gaan,
hoopte nog altijd levend deze sal te verlaten en daarna
de strafkolonie om op een dag de hele wereld te
kunnen vertellen wat wij hier hadden overleefd. Ik had op
de Duivelseilanden al een paar keer in de strafcel gezeten,
maar nooit voor zo'n lange tijd. Het was ondraaglijk. We
kregen in drie dagen maar twee keer een ransoen. Eerder
had ik alleen zestig dagen uitgezeten omdat ik een briefje
aan mijn broer had geschreven dat door de bewakers in
beslag werd genomen. Gelukkig konden ze niet ons cijferen, anders
zouden we levend begraven geweest zijn in een strafcel. Via
het briefje had ik met mijn broer een plan gedeeld
om te ontsnappen. Leons had het briefje niet eens ontvangen,
maar kreeg toch ook 60 dagen strafsel wegens illegale correspondentie in
een vreemde taal met zijn broer in Saint-Joseph. Terwijl ik
mijn 60 dagen uitzat, vroeg ik of ik een brief aan
de minister van Kolonien mocht schrijven. Het was noodzakelijk de
brief heel zorgvuldig op te stellen als ik er een
onderzoek mee wilde bekomen. Mijn verzoek werd toegestaan, maar minister
Le Bon stuurde hem terug naar de gevangenisdirectie. Voor mijn
bewakers betekende dit zoveel als toestemming om de auteur van
de brief uit te schakelen. Gelukkig voor mij was het
adjunct-directeur Simon die op onderzoek kwam. Twee uur lang kon
ik vrijuit met hem praten. Hij begreep mij heel goed,
maar liet mij verstaan dat hij met de beste wil
van de wereld niets kon veranderen aan de hersende toestanden
in Guyana. Wel beval hij directeur Daniel mij uit de
strafcel te halen. Voorts stond hij erop dat ik mijn
broer om de veertien dagen mocht zien, zolang wij niet
werden gestraft. Alleen al die laatste gunst deed me al
mijn andere grieven vergeten. Sindsdien zag ik Leon's dus om
de twee weken. De robuuste man van Willera had plaatsgeruimd
voor een voorovergebogen mannetje, vroegtijdig vergrijst. Maar zijn grote zwarte
ogen vol vuur bezat hij nog en zijn liefde voor
mij was even groot gebleven als in de beste dagen
van ons leven. De eerste keer konden we elkaar maar
een half uurtje zien. Een bewaker stond tussen ons in.
Alleen Frans spreken, gebood hij ons, en om de paar
minuten onderbrak hij ons om te vragen of we nog
niet klaar waren. Naarmate de bezoeken elkaar opvolgden, werden ze
ook langer. Ze lieten ons zoals alleen achter in een
lege hut en later in de open lucht, als er
maar een bewaker in de buurt bleef. O, de mooie
dromen die we daar gedroomd hebben! Eén ogenblik koesterden we
de illusie vrij te zijn en bouwden we prachtige kastelen
in Spanje. Toen Leons mij op een dag in februari 1897
kwam opzoeken, huilde hij. Onze arme moeder. De ongelukkige vrouw
was gestorven zonder haar kinderen nog eens te zien van
wie ze zoveel hield. Haar laatste woorden, haar laatste gedachten
waren voor ons geweest. Hoe kan ik onze pijn beschrijven?
De martelares was dood. Onze moeder kunnen omhelzen had al
onze tegenslagen doen vergeten Kunnen we het mannen euvel duiden
dat zij op zo'n moment hun God lasteren? Als God
werkelijk goed was en geen kwaad hulde, hoe kon hij
dit dan laten gebeuren? Alsof dat nieuws nog niet vreed
genoeg was, ontvingen we kort daarop een andere brute tijding. Daar,
op de duivelseilanden, krijg je geen kranten te zien. Om
toch enigszins op de hoogte te blijven van hoe het
eraan toeging in de wereld, verzamelden we stukjes papier die
de bewakers bevuild hadden achtergelaten. We maakten ze schoon tot
er korte passages leesbaar werden. Soms riskeerden we zelfs ons
leven en drongen we uit huis van een bewaker binnen
om een krant te stelen. Toevallig kreeg ik een nieuwsblad
in handen. Blijkbaar had een afschuwelijke lafaard, die zich verborg
in de anonimiteit, aan de procureur des konings in Antwerpen
geschreven dat onze moeder vergiftigd was geworden door onze broer
en zus, die nog bij haar woonden. We kwamen er
later achter wie dit verachtelijke wezen was, onnodig te zeggen
dat het om een politieagent ging. God moet dan toch
naar ons geluisterd hebben, want een jaar nadat hij zijn
verachtelijke wandaat had begaan, stierf hij. Als ik zijn naam
hier niet noem, komt dat omdat hij kinderen heeft. De
politiecommissaris van Boom had het om een of andere reden
op onze broer August voorzien. Op een dag deden een
tiental politieagenten en gendarmes een inval in ons huis, terwijl
mijn broer en zus aan tafel zaten. Uitgerust verder, zei
er een die beleefd wilde zijn tegen mijn zus, half
dood van schrik. Twee gendarmes zullen hun oogje in het
zeil houden. Zo... ondervroegen mijn zus en ze ondervroegen mijn broer.
Met alle kiesheid die de politie kenmerkt, werd het hele
huis op zijn kop gezet. Ze doorzochten de meest intieme dingen,
braken hier meubels open, lazen daar een handvol brieven, ongetwijfeld
om gif tussen de regels te ontdekken. En omdat ze
niets bezwarens konden vinden, trokken ze naar het kerkhof en
schonden ze het graf van onze moeder. Ze wilden haar
niet eens ontvangen. laten rusten in de dood, haar lichaam
tiende opgegraven, haar ingelanden werden weggenomen, de lijkschouwers bevestigden dat
mijn broer en zus onschuldig waren en dat onze mama
op een natuurlijke wijze was gestorven. Onze broer en zus
boden ze niet eens hun excuses aan. De laaghartige crimineel
en auteur van de anonieme brief mocht zichzelf feliciteren. Hij
had het graf van een vrouw geschonden en mijn broer,
een effectenmakelaar, bijna tot de bedelst afgebracht. August kon onmogelijk
zijn beroep blijven uitoefenen als het publiek hem niet langer vertrouwde.
Wekenlang zette geen enkele zakenrelatie nog een voet in zijn huis.
In België blijkt een woning die door de politie is
bezocht op slag veranderd te zijn in het hol van
een pestleider. Stel je voor, het zou ineens besmettelijk kunnen zijn.
De dood van onze moeder en wat daarop volgde, was
een zware klap voor mijn broer Leons. Ik heb hem
daarna nooit meer zien lachen. Een bewaker met de naam Ristori,
bijgenaamd Ossenstaart, diende een klacht in tegen mij. Directeur Daniel
nam de moeite een paar mannen te ondervragen en raakte
ervan overtuigd dat het rapport vals was. Maar omdat hij
een banjaar tegenover een bewaker geen gelijk wilde geven, strafte
hij mij voor vijftien nachten. Terwijl ik mijn straf uitzat,
meerde een schoener aan in Saint-Joseph, geladen met zand. Ik
maakte deel uit van een ploeg onverbeterlijke gevangenen. Rond het middaguur,
tijdens onze rustpauze, werden we uit de hut gehaald om
aan boord te gaan en de lading te lossen. De
Cymbeline lag ongeveer 200 meter van de kade. Een zwarte matroos,
Maturin Labat, wachtte op ons in een bootje dat slechts
een half dozijn mensen kon vervoeren. Ossenstaart dwong ons met
zeventien man aan boord te gaan. Zelf bleef hij met
elf anderen achter op de kade. Wat ik had voorzien,
gebeurde ook. Er was bijna geen wind, maar er stond
een sterke deining. De veel te zwaar belaste boot kapseisde
op een meter op vijftien van de kade. Ik moest
mezelf bevrijden van een man die zich aan mij vastklampte.
Ik zwom naar de kade, klom uit het water, scheurde
de pijpen van mijn broek af, zodat ik alleen nog
een soort zwembroek droeg en keek rond om te zien
wie ik hulp kon bieden. Een man werd door drie
van zijn kameraden boven water gehouden. Drie anderen spetterden in
het rond. Ik zwom naar Besto, die aan het verdrinken was.
In twee minuten kreeg ik hem op het droge. Een
andere man, Lelaudet, woog niet veel en was ook al
snel gered. Een oude boer uit het noorden, Cation, bezorgde
mij meer problemen. Terwijl ik hem vastgreep, hoorde ik iemand schreeuwen...
Een haai! Daar! Een haai! En inderdaad, op enige afstand
van mij... kon ik een vin van een haai zien...
die halve cirkels om de drenkelingen beschreef. Cation... verloor zijn
koolbloedigheid en begon wild te schreeuwen en te gesticuleren. Zo
belemmerde hij mijn bewegingen. Ik slaagde erin om hem tot
bij de boot te brengen die vol water stond. We
konden niet allebei aan boord klimmen, want dan zou hij
opnieuw gekapseist zijn. En toen Catillon goed en wel in
de boot zat, nam ik het meertouw tussen mijn tanden
en terwijl ik zoveel mogelijk met mijn voeten in het
water schopte om de haai bang te maken, zwom ik
naar de kade. Ossonstaart had alles gezien. Heel goed, graven,
prees hem. Ik zal je wat tabak geven. Nee, bedankt,
zei ik, want ik dolgraag een sigaret wilde opsteken. Jij
bent nog kwaad vanwege mijn rapport, hè? Ja, dat begrijp ik.
Maar goed, ik zal ervoor zorgen dat je vanavond niet
in de ijzers hoeft te slapen. Toen de avond viel,
bleek hij zijn belofte alweer vergeten. Kamp overste Pfinder, een Elsasser,
was ondertussen ter plaatse gekomen en nu de reddingsacties waren beëindigd,
beval hij me naar de spaden te duiken die in
het water waren gevallen. Ik denk er niet aan, zei ik.
Om een mens te redden wil ik best wel het
risico nemen een ledemaat te verliezen, maar voor een schop, nee.
En als je voor elk stuk gereedschap dat je uit
het water haalt twintig gram tabak krijgt? Ik heb zes spaden,
een roeispaan... twee riemklampen en een wollenjas aan land gebracht.
Daar heb ik 200 gram tabak mee verdiend, waarvan ik nooit
een enkele gram heb ontvangen. MUZIEK Toen Leonce mij kwam bezoeken,
vertelde ik wat er was gebeurd. Hij ging Daniel opzoeken
die hem vertelde dat hij niets kon doen. Deze affaire
heeft geen enkel belang. Er is zelfs geen rapport over opgesteld.
Ik was ook van oordeel dat ik niet veel meer
had gedaan dan mezelf in het water werpen zoals een
Newfoundlander om een goed bad te nemen en ondertussen het
leven van drie mannen te redden. Het was niet bij
me opgekomen dat ik een verdienstelijke daad had verricht waarvoor
ik beloond kon worden. De president verleent bij decreet beloningen
aan dwangarbeiders die een daad van moed en menselijkheid hebben gesteld,
zei Lyons. Het zou heel dom zijn om daar geen
gebruik van te maken, broertje. Waarom schrijf je niet aan
onze broer in Boom, zodat hij een onderzoek kan laten instellen?
Toen ik het rapport naar mijn broer wilde sturen, weigerde
Pfinder de brief. Ik heb die dan via een geheime
route verzonden. De feiten verschenen, verdraaid in de kranten. Er
werd om een onderzoek verzocht en toen dat er ook kwam,
was Pfinder ineens verdwenen. Een andere bewaker moest het onderzoek voeren.
De meest intelligente van de drie mannen die ik had gered, Bestow,
werd niet ondervraagd. En Lelaudet en Cation werden tot liegen gedwongen.
Ik zag me nog gestraft worden omdat ik de levens
van deze twee dwazen had gered. Maar goed, ze wilden
mij niet geven waar ik recht op had, omdat ze
in dat geval Osselstaart zouden straffen. Hij had immers zeventien
mannen in een boot gepropt die geen eigendom was van
de gevangenis en die slechts voorzien was op vijf of
zes personen. En hij had ons zonder toezicht laten vertrekken.
en geen verslag ingediend. Zowat de helft van de mannen
die in de ziekenboog belanden... leed onder ziekten of verwondingen
waarvoor zij zelf verantwoordelijk waren. Sommigen slikten zeep om diarree
te krijgen. Anderen prikten in hun vel met een naald
waarin een draad werd gestoken die was ingevet met de
bes van de wijnstok. Ze lieten de draad een tijdje
tussen vel en vlees zitten en scheurden hem dan af.
Daar krijg je op termijn gangrene van, zodat je in
het slechtste geval een arm of een been verliest In
het beste geval het leven. Sommigen deden wijnsteen in hun
oog en twee of drie maanden later verlieten ze de
ziekenboeg blind aan dat ene oog. Zo heb ik er
een stuk of vijftig gekend. Deze mannen riskeerden het verlies
van hun ledemaat, het zicht of het leven omdat ze
zich zo ellendig voelden in het kamp dat ze alles
over hadden voor dertig tot negentig dagen in de ziekenboeg.
waar ze alleen te maken kregen met genereuze ziekenzusters. Hier
waren geen bewakers te bekennen die hen met de revolver
in de hand een klus lieten opknappen die in krachten
ver te boven ging en vaak absoluut nutteloos was. Het
was in de ziekenboeg ook veel netter dan in de
hutten en ze konden er slapen in hun bed. Elke
ochtend kreeg een patiënt 20 centiliter koffie. Op de middag mochten ze,
naargelang het voorschrift van de dokter, 6 tot 24 centiliter wijn drinken.
En het eten was er beter en overvloediger. Maar de
gezondheid van Leons was echt niet goed, vooral niet na
de dood van onze geliefde moeder. Hij verloor de moed.
Een man die tot levenslange dwangarbeid is veroordeeld, kan een
concessie krijgen. Dit wil zeggen een stuk land dat hij
voor zichzelf kan bebouwen, zolang hij niet opnieuw wordt gestraft.
Deze concessies vormen de grootste grap die iemand ooit heeft bedacht.
Ga je aan het werk als een moedig en intelligent
man en plant je gewassen die je vooruit kunnen helpen, koffie, vanille,
indigo planten, dan komt een bewaker vroeg of laat alles
vernielen en dwingt hij je suikerriet te planten. In dat
geval moet je de kunstmest betalen die alleen verkrijgbaar is
bij het gevangenisbestuur en ben je verplicht de oogst aan
het bestuur te verkopen voor een door dat bestuur vastgestelde prijs.
Met jouw suikerriet houden ze dan hun distilleerderij aan de praat.
Het is een gevangenen verboden een cent te bezitten. Hij
verdient geen geld. Op de dag dat hij een concessie
krijgt moet hij wel een bedrag van 400 frank betalen. Als
hij er op de een of andere manier in slaagt
dit bedrag te bemachtigen, denkt u dan dat de eerlijke
gevangenisdirectie hem zal vragen waar hij dit geld heeft gestolen?
Echt niet. Maar dat was allemaal het minste van onze zorgen.
Binnenkort kwamen we in aanmerking voor een concessie en dan
zouden we naar het vasteland kunnen vertrekken. We zouden 48 uur
de tijd hebben om de benen te nemen en de
vrijheid of de dood te vinden. We hadden een kans
van 9 op 10 om te slagen. Mochten we nu geloven dat
president Fraure, die onze verdedigers niet wilde horen en koppig
de ogen had gesloten voor de bewijzen van onze onschuld...
nu ineens wel gevoelig was geworden voor ons lot? In
ieder geval zette hij onze straf van levenslange dwangarbeid om
in twintig jaar. Onze situatie bleef dezelfde, maar door de
nieuwe straf die inging op de datum van het presidentiële
decreet moesten we nu nog vijf jaar bagno doen voordat
we een concessie konden aanvragen. Leons raakte alle moed kwijt
door deze gemene streek. Hij had forturend koorts en herstelde
nooit volledig van de dysenterie. Hij was verworden tot een
angstaanjagend uitgemergeld wrak. Toen we twee jaar op de duivelseilanden zaten,
hoopten we door te stromen naar de tweede klas. Er
zijn immers vastgelegd bij presidentieel decreet drie categorieën van veroordeelden.
Om door te stromen naar de tweede categorie dien je
twee jaar op Guyana te zijn en heb je zes
maanden goed gedrag nodig. Wij voldeden aan de voorwaarden, maar
omdat ons vertrouwen in de eerlijkheid van onze bewakers slechts
middelmatig was, vroegen we onze broer August de nodige stappen
te zetten bij de minister van Koloniën, Le Bon. Het
gedrag van uw broers staat ons niet toe hun deze
gunst te verlenen, antwoordde die. Hij loog als een charlatan
eerste klas. Leons stoomde namelijk op eigen kracht door naar
de tweede categorie op het moment dat Le Bon zijn
antwoord aan Auguste op papier zette. Een half jaar later
promoveerde ik ook. Dat uitstel had alles te maken met
het juweeltje van 3 kilo en 500 gram dat ik nog steeds
meesleepte aan mijn linkerbeen. kwam er een inspecteur langs hoe
kon men dan mijn promotie verklaren zolang ik die ketting
met mij meedroeg. Ik zat nu in de tweede klas
en na twee jaar en negen maanden in de ijzers
kreeg ik een woonhut toegewezen waar ik in een hangmat
mocht slapen. Deze stal bood een walgelijke aanblik. Een paard
of een os zou ongetwijfeld weigeren er binnen te gaan.
Stel je een hut voor van 30 meter lang en 5 meter breed.
Aan elke kant werd een houten staaf aan de muren bevestigd.
Op bijna 2 meter afstand van iedere staaf bevond zich een
andere die ermee parallel liep, zodat de hut in de
lengte in drie gelijke delen werd verdeeld. De delen langs
de muur waren bedoeld voor het ophangen van hangmatten. In
het middendeel kon je heen en weer lopen. Hangmatten hebben
aan elk uiteinde een koker waarin je een stok schuift.
Met touwen hecht je de uiteinden van de stokken vast
aan de evenwijdige staven. Op die manier installeer je een hangmat.
Touwen hoorde je te stelen en als je er een
vond die nog goed was, werd die wel door een
bewaker gestolen. De vloer was geplavijd met enorme ronde stenen, waartussen,
denk ik, ooit cement of mortel had gezeten. Nu was
er alleen nog vuile modder te zien. Ik tilde een
steen op om er een geheime bergplaats onder te maken
en trof er honderden witte wormen aan, zwemmend in stinkend slijm.
Aan het uiteinde van de hut stond een halve ton,
die in de ene hut wel en in de andere
geen deksel bezat, maar in beide gevallen een misselijkmakende stank verspreidde.
Zowel overdag als nachts deden mannen daar hun behoefte in
het bijzijn van hun kameraden. Velen leden aan diarree en
zij zaten daar terwijl de anderen aten. Alle staven waren
uitgehold door de insecten die zich in warme landen nestelen
in het hout. Bedwansen, vlooien, duizend poten, schorpioenen enzovoort. Het
was een ware marteling om van zeven uur s'avonds tot
vijf uur ochtends in je hangmat te moeten liggen. Urenlang
doden we bedwansen die ons eerder in de nek hadden gebeten.
Urenlang woelden en draaiden we in de hoop dat de
slaap zou komen. En als hij eindelijk kwam, was hij
loodzwaar en bedwelmend. Je mocht blij zijn als het niet regende,
want dan ontstonden er ware dakgoten boven je hangmat die
zich vulden met water. Af en toe viel er een
rot stuk van het dak naar beneden, een dak dat
wel twintig jaar oud was. Soms verjaagde het water de duizendpoten,
de schorpioenen of de spinnen voor een tijdje en vatte
je weer moed. Alageir, kom alageir. Misschien komt er een
tijd dat ik dit allemaal als een naar het droom
kan beschouwen. MUZIEK Leons bouwde een muur achter het huis
van directeur Daniel. Moeilijk en gevaarlijk werk, vooral bij nat weer.
Hij moest grote blokken blauwe steen met een kraan op
de juiste plaats hijsen en het regende de hele tijd.
Denk daarbij niet aan regen zoals die valt in Europa.
Het water geselt je huid hier als een zweep. Directeur
Daniel kwam langzaam een praatje te slaan, de hypocriet. Kan
ik nog iets voor u doen? Ik heb koorts, meneer,
en in deze stortregen hou ik dit werk niet lang
meer vol. Misschien wil je wel aan de slag als voorman. Nee,
zei Leons, mijn kameraden bespioneren, dan sterf ik nog liever.
Ik zou mijn broer niet langer in de ogen kunnen kijken.
Hij zou me verachten. Ik ben geen verklikker. Goed, antwoordde Daniel.
Blijf dan maar in de regen werken. Dat zal beter
zijn voor je gezondheid. Twee weken later kwam Leons mij
nog een keer opzoeken. Hij kon amper staan. De hele
tijd dat hij bij mij was, moest hij op de
grond blijven liggen. De dysenterie had hem weer te pakken gekregen.
Ik probeerde hem moed in te spreken en hij probeerde
zo goed mogelijk voor mij te verbergen hoezeer hij leed.
Twee dagen later werd hij opgenomen in de ziekenboeg. De
zondag daarop vroeg en kreeg ik toestemming om hem te bezoeken.
Mijn broer was erg ziek. Iedereen deed daar zijn best
om hem te troosten en te helpen. Hij wist al
dat er geen hoop meer was, maar toch liet hij
mij hopen. Zuster Geronim is zo aardig voor mij, fluisterde
hij met tranen in de ogen. Zij heeft een hele
nacht bij mijn bed gewaakt. Ook de andere gevangenen wetijverden
met elkaar om kleine ontroerende diensten te bewijzen aan mijn broer.
Hij was door iedereen geliefd. Ik verliet de zieke boeg
met een gebroken hart, maar nog steeds met een straaltje
hoop dat zuster Geronime mij had gegeven, mogen God haar zegenen.
Ik keerde terug naar Saint-Joseph, vond geen rust, keek uit
naar de mannen die terugkeerden van het Il Royale.« Leons,
voelt zich heel slecht», vertelde een man me op maandag.
Ik zat al opgesloten, anders zou ik naar het Il
Royale gezwommen zijn. Als een gek ijsbeerde ik door de woonhut.
Meerdere malen kreeg ik het bevel te gaan liggen. Ik
klachte de pestkoppen uit, beledigde ze. Misschien zouden ze me
dan opsluiten in een strafcel en kon ik mij onderweg
in het water werpen om Leon's te bezoeken. Geen enkele
bewaker zou mij durven te volgen. Op het Ierroyaal hadden
de zusters aan directeur Daniel gevraagd mij te laten komen
omdat mijn broer op sterven lag. Daniel durfde niet te weigeren,
maar wachtte tot de ochtend. Dinsdag werd ik naar het
Ierroyaal gebracht. Ik stormde naar het ziekenhuis. Het was 30 maart 1898.
Toen ik binnenkwam, zag ik de dood op het gezicht
van mijn broer. Hij glimlachte naar me. Ah, Eugène, mijn
arme Eugène. Dan zie ik je toch nog een keer.
Wat ben ik blij. Nu kan ik gelukkig sterven. Ik
wilde hem weer wat hoop geven... Maar mijn stem brak
in mijn keel. Neem mijn hand vast, Eugène. Zijn hand
voelde al koud aan. Eugène, moedig blijven. Je zult nu
alleen moeten lijden. Voor mij is het voorbij. Ik legde
mijn hoofd dicht bij het zijne. Léon sproer. Ik zweer
je dat je niet voor niets vermoord zult zijn. Ik
zal je wreken. Ik zal ze doden als honden. Zij
die je zo hebben laten lijden, die je gemarteld hebben. Nee, Eugène.
Onderbrak hij mij. Nee. Kijk, ik vergeef het zijn. Jij
moet dat ook doen. Vraag? Dat is niets voor ons.
Beloof je stervende broer dat je het ze zult vergeven? Nee. Nee.
zweer me geen wraak te nemen, Eugène. Ik wil het.
Ga je mij dit weigeren? Nu? Kom op, zweer het, Eugène.
En ik heb het gesworen. Nu kan ik in vrede sterven,
zei hij. Ik weet dat je je woord tegenover je
broer nooit zult breken. Ik haalde mijn Ogen uit mijn hoofd.
Wees altijd goed. Eerlijk en genereus, Eugène. Toen verscheen er
wolken in zijn ogen. Hij begon te eilen. Ik hoorde
hem fluisteren. Mama. Mama. En er kwam niets meer. Ik
was alleen. Mijn broer was dood en ik leefde nog.
Ik was er nog altijd. Ik wist niet hoe ik
moest sterven. Ik wierp mij op zijn uitgemergeld lijf, kuste hem,
schreefde hem toe dat hij iets moest zeggen, dat hij
me niet alleen mocht laten. Waarom konden wij niet samen sterven,
wij die samen zoveel geleden hadden? Ik werd gek. Ze
kwamen me weghalen. Ik heb gevochten. Ik wilde doden. Ik
wilde sterven. Later... kwam ik weer tot mezelf. Ik had hoofdpijn.
Mijn kameraden vertelden me dat ik me met mijn hoofd
tegen de muur had gegooid. Dus, het was echt waar.
Leonce was dood. Het wezen dat ik het meest koesterde
in de wereld, hij die altijd mijn broer was geweest.
Mijn beste vriend. Mijn gids in het leven.