1
00:00:05,099 --> 00:00:09,980
Speaker 2: U luistert naar De Duivelseilanden. Een luisterboek geschreven en verteld

2
00:00:10,019 --> 00:00:14,949
door Patrick Bernouw in een sounddesign van Antoine Derksen. Het

3
00:00:14,990 --> 00:00:18,750
verhaal van De Duivelseilanden, gebaseerd op de memoires van Eugène

4
00:00:18,809 --> 00:00:22,550
de Grave, is nu ook verschenen in boekvorm. Als paperback

5
00:00:22,589 --> 00:00:26,949
en als e-boek. Alle informatie in de show notes

6
00:00:28,280 --> 00:00:35,759
Speaker 3: Hoofdstuk 12. De dood van mijn broer. Op het eiland Saint-Joseph

7
00:00:35,780 --> 00:00:40,390
moest ik op het bergplateau een waterbak uitgraven. We hadden

8
00:00:40,469 --> 00:00:43,609
allemaal veel last van de hitte. In de vroegste uren

9
00:00:43,649 --> 00:00:46,670
van de dag zwommen we al in ons zweet. De

10
00:00:46,710 --> 00:00:51,350
zonnestralen brandden ondraaglijk op onze blote schouders. Er stond geen

11
00:00:51,390 --> 00:00:55,479
zuchtje wind en wij waren in de weer met schop, houweel, kruiwagen,

12
00:00:55,520 --> 00:01:00,340
een ijzeren hefboom en een voorhamer van 12 kilo. Om het

13
00:01:00,380 --> 00:01:03,490
karwei wat te verlichten voor de kameraden die minder sterk

14
00:01:03,530 --> 00:01:07,549
waren dan ik, pakte ik al eens ongevraagd de voorhamer

15
00:01:07,590 --> 00:01:11,590
om grote blokken harde blauwe steen te klieven. Maar ik

16
00:01:11,609 --> 00:01:13,379
kwam nog niet in de buurt van wat een man

17
00:01:13,400 --> 00:01:17,019
deed die veel kleiner dan ik en ongetwijfeld ook veel

18
00:01:17,060 --> 00:01:23,319
sterker was. Hij heette Grugiar. Zijn bijnaam was De Kraan.

19
00:01:23,340 --> 00:01:26,730
Misschien was hij wel de meest en mooist getatoeëerde man

20
00:01:26,769 --> 00:01:33,629
in Guyana. Op zijn voorhoofd stond in onuitwisbare letters geschreven

21
00:01:33,670 --> 00:01:41,209
Goed hart, groot vechter. Niets was meer waar. De kraan,

22
00:01:41,250 --> 00:01:45,670
een krijger in hart en nieren, vocht echter alleen voor

23
00:01:45,709 --> 00:01:48,790
goede doelen. Hij had een hart van goud. Je mocht

24
00:01:48,829 --> 00:01:52,230
altijd een trekje nemen van zijn sigaret. Vaak spaarde hij

25
00:01:52,250 --> 00:01:54,469
zich het brood uit de mond om dat aan een

26
00:01:54,500 --> 00:01:58,810
vriend te geven die bijna omkwam van de honger. Prejaar

27
00:01:58,829 --> 00:02:02,670
was tot levenslange dwangarbeid veroordeeld omdat hij een of andere

28
00:02:02,709 --> 00:02:06,569
onderofficier een klap had gegeven. Al tien jaar deed hij

29
00:02:06,609 --> 00:02:11,189
boete voor die ene maalpeer. De kraan en ik, wij

30
00:02:11,210 --> 00:02:15,379
waren echte vrienden. Ik leerde hem alle knopen die een

31
00:02:15,409 --> 00:02:19,080
zeeman kan knopen en alles over het kompas en zeilen

32
00:02:19,120 --> 00:02:22,939
op zee. Dat is hem goed van pas gekomen. Op

33
00:02:22,960 --> 00:02:26,180
een dag werd hij naar Maroni gestuurd, Een maand later

34
00:02:26,219 --> 00:02:29,360
ontsnapte hij en nog een maand later ontving ik een

35
00:02:29,400 --> 00:02:33,800
brief van hem. Ik bevind mij nu in Venezuela, schreef

36
00:02:33,840 --> 00:02:37,009
hij me, waar ik mijn kost verdien als matroos aan

37
00:02:37,050 --> 00:02:45,090
boord van een schoener. Gelukkige kraan. Ondertussen hanteerde ik onafgebroken

38
00:02:45,110 --> 00:02:49,460
de voorhamer in de overmatige hitte, met bedorven en hoe

39
00:02:49,500 --> 00:02:54,039
dan ook te weinig drinkwater, ondervoet en vuil. Gelukkig kregen

40
00:02:54,080 --> 00:02:56,819
we af en toe een koude douche als de regen

41
00:02:56,860 --> 00:03:01,979
met bakken uit de lucht viel. Ik werd ziek, dysenterie.

42
00:03:02,020 --> 00:03:05,719
Hoewel ik verzwakt was door voortdurend bloedverlies, moest ik van

43
00:03:05,780 --> 00:03:10,360
onze genadeloze bewakers het slopende werk voortzetten. Ik wilde niet

44
00:03:10,400 --> 00:03:13,180
naar de ziekenboeg. Ik had genoeg mannen in hun hut

45
00:03:13,219 --> 00:03:17,259
weten sterven omdat de dokter ze kerngezond had verklaard. Ooit

46
00:03:17,300 --> 00:03:19,340
droeg ik een kamerad op mijn rug van het kamp

47
00:03:19,379 --> 00:03:22,159
naar de ziekenboeg. Al drie weken op rij had de

48
00:03:22,189 --> 00:03:25,650
dokter hem weggestuurd. Toen ik mijn vriend daar afzette, was

49
00:03:25,689 --> 00:03:31,250
hij dood. In mijn nek had hij zijn laatste adem uitgeblazen.

50
00:03:31,310 --> 00:03:36,830
Mijn broer had al dysenterie gehad en herstelde moeizaam. stuurden

51
00:03:36,849 --> 00:03:39,689
me mij naar de ziekenboeg van het Il Royale, dan

52
00:03:39,729 --> 00:03:43,400
zouden ze hem naar Saint-Joseph gebracht hebben, om hem waarschijnlijk

53
00:03:43,409 --> 00:03:47,000
hetzelfde werk te geven als ik al deed. Daar wilde

54
00:03:47,039 --> 00:03:51,860
ik hem niet aan blootstellen. Het zou zijn dood betekend hebben.

55
00:03:51,900 --> 00:03:54,379
Ik had de gewoonte om mij s'avonds, wanneer we in

56
00:03:54,400 --> 00:03:58,539
de ijzers zaten en mijn kameraden nog wat met elkaar kletsten,

57
00:03:58,580 --> 00:04:04,879
te laten wegdrijven op eindeloze dagdromen. Vaak huilde ik. Dan

58
00:04:04,909 --> 00:04:07,310
trok ik mijn deken over het hoofd en beet in

59
00:04:07,349 --> 00:04:11,689
een vot om mijn snikken te onderdrukken. Mijn buren dachten

60
00:04:11,710 --> 00:04:15,919
dat ik sliep. Toen ik erg ziek werd, hoorde ik

61
00:04:15,960 --> 00:04:19,439
iemand zeggen, het gaat slecht met de graven, die arme

62
00:04:19,480 --> 00:04:24,939
duivel herstelt niet meer. Ik probeerde mijn zwakheid te verbergen

63
00:04:25,000 --> 00:04:27,529
en glimlachte om ze te laten geloven dat ik nog

64
00:04:27,569 --> 00:04:31,129
niet aan het einde van mijn Latijn was. Een van

65
00:04:31,149 --> 00:04:34,750
mijn kameraden, die naar het illoyal ging om een tand

66
00:04:34,800 --> 00:04:39,000
te laten trekken, kreeg de gelegenheid mijn broer te zien.

67
00:04:39,040 --> 00:04:42,560
Hij vertelde hem in welke toestand ik verkeerde en waarom

68
00:04:42,600 --> 00:04:45,860
ik niet naar de dokter wilde. Leons gaf hem een

69
00:04:45,879 --> 00:04:49,699
briefje mee voor mij, waarin hij schreef Als je vrijdag

70
00:04:49,720 --> 00:04:52,990
niet bij de dokter gaat, vraag ik mijn overplaatsing aan

71
00:04:53,019 --> 00:04:57,470
naar Saint-Joseph. Ik gaf me gewonnen, want anders zouden we

72
00:04:57,509 --> 00:05:02,100
met zekerheid allebei sterven. En als ik maar snel genoeg genas,

73
00:05:02,160 --> 00:05:06,879
hoeft de leons niet te lang te lijden. Een dokter

74
00:05:06,930 --> 00:05:11,189
gaat altijd eerst praten met een hoofdbewaker. Deze moet hem

75
00:05:11,230 --> 00:05:14,790
informeren over de banjaar die hij te zien zal krijgen.

76
00:05:14,829 --> 00:05:16,949
Pas op met deze, want hij droomt er nog altijd

77
00:05:16,990 --> 00:05:20,329
van de benen te nemen. Of, let op, dat is

78
00:05:20,370 --> 00:05:22,720
er een die zichzelf ziek heeft gemaakt omdat hij geen

79
00:05:22,759 --> 00:05:29,250
verklikker wil zijn. Hun vriendjes, de verklikkers... waren uiteraard bovenste

80
00:05:29,269 --> 00:05:33,889
beste mannen goede werkers die respect verdienden en dringend een

81
00:05:33,930 --> 00:05:38,829
tijdje moesten rusten. Ik werd omschreven als een kijkop en

82
00:05:38,850 --> 00:05:43,800
een uiterst gevaarlijke vent. De dokter zat aan een tafel

83
00:05:43,829 --> 00:05:48,660
met naast zich hoofdcipier Bordet. Voordat ik de mond kon

84
00:05:48,740 --> 00:05:52,420
openen om te zeggen dat ik dysenterie had, wende de

85
00:05:52,459 --> 00:05:55,939
dokter zich al naar Bordet en vroeg hem Is dit

86
00:05:56,000 --> 00:06:00,519
een van de broers? Ja, dokter. Goed, stop hem dan

87
00:06:00,540 --> 00:06:05,620
maar in een cel. Daar bleef ik zes lange maanden,

88
00:06:05,680 --> 00:06:12,230
als een gewond wild dier, mijn machteloze woede uitschreeuwend. Zodra

89
00:06:12,269 --> 00:06:15,550
ik een bewaker in de gaten kreeg, werd ik razend.

90
00:06:15,610 --> 00:06:18,970
Een banjaar die mijn cel binnenkwam, zag ik niet eens,

91
00:06:19,009 --> 00:06:22,649
maar alleen al de stem van een bewaker deed me opschrikken.

92
00:06:23,279 --> 00:06:28,100
Ik vermoordde ze allemaal om daarna hun bloed te drinken.

93
00:06:28,139 --> 00:06:31,160
Gek werd ik, gek van razernij. En het is deze

94
00:06:31,180 --> 00:06:36,250
woede die me gered heeft. Zonder enige behandeling verminderde de

95
00:06:36,269 --> 00:06:40,930
dysenterie om tenslotte geheel te verdwijnen. Ik sterkte weer aan.

96
00:06:41,319 --> 00:06:44,180
voelde me nog steeds klaar om de strijd aan te gaan,

97
00:06:44,220 --> 00:06:48,009
hoopte nog altijd levend deze sal te verlaten en daarna

98
00:06:48,050 --> 00:06:51,870
de strafkolonie om op een dag de hele wereld te

99
00:06:51,889 --> 00:07:13,870
kunnen vertellen wat wij hier hadden overleefd. Ik had op

100
00:07:13,889 --> 00:07:17,910
de Duivelseilanden al een paar keer in de strafcel gezeten,

101
00:07:17,949 --> 00:07:22,720
maar nooit voor zo'n lange tijd. Het was ondraaglijk. We

102
00:07:22,740 --> 00:07:26,540
kregen in drie dagen maar twee keer een ransoen. Eerder

103
00:07:26,560 --> 00:07:29,480
had ik alleen zestig dagen uitgezeten omdat ik een briefje

104
00:07:29,519 --> 00:07:32,120
aan mijn broer had geschreven dat door de bewakers in

105
00:07:32,139 --> 00:07:36,180
beslag werd genomen. Gelukkig konden ze niet ons cijferen, anders

106
00:07:36,199 --> 00:07:39,850
zouden we levend begraven geweest zijn in een strafcel. Via

107
00:07:39,870 --> 00:07:42,149
het briefje had ik met mijn broer een plan gedeeld

108
00:07:42,189 --> 00:07:45,910
om te ontsnappen. Leons had het briefje niet eens ontvangen,

109
00:07:45,949 --> 00:07:50,980
maar kreeg toch ook 60 dagen strafsel wegens illegale correspondentie in

110
00:07:51,000 --> 00:07:55,000
een vreemde taal met zijn broer in Saint-Joseph. Terwijl ik

111
00:07:55,019 --> 00:07:58,800
mijn 60 dagen uitzat, vroeg ik of ik een brief aan

112
00:07:58,839 --> 00:08:03,110
de minister van Kolonien mocht schrijven. Het was noodzakelijk de

113
00:08:03,149 --> 00:08:06,189
brief heel zorgvuldig op te stellen als ik er een

114
00:08:06,269 --> 00:08:11,740
onderzoek mee wilde bekomen. Mijn verzoek werd toegestaan, maar minister

115
00:08:11,759 --> 00:08:15,699
Le Bon stuurde hem terug naar de gevangenisdirectie. Voor mijn

116
00:08:15,740 --> 00:08:19,920
bewakers betekende dit zoveel als toestemming om de auteur van

117
00:08:19,959 --> 00:08:25,029
de brief uit te schakelen. Gelukkig voor mij was het

118
00:08:25,089 --> 00:08:29,730
adjunct-directeur Simon die op onderzoek kwam. Twee uur lang kon

119
00:08:29,769 --> 00:08:34,100
ik vrijuit met hem praten. Hij begreep mij heel goed,

120
00:08:34,120 --> 00:08:36,320
maar liet mij verstaan dat hij met de beste wil

121
00:08:36,360 --> 00:08:40,070
van de wereld niets kon veranderen aan de hersende toestanden

122
00:08:40,110 --> 00:08:44,610
in Guyana. Wel beval hij directeur Daniel mij uit de

123
00:08:44,629 --> 00:08:48,309
strafcel te halen. Voorts stond hij erop dat ik mijn

124
00:08:48,330 --> 00:08:51,669
broer om de veertien dagen mocht zien, zolang wij niet

125
00:08:51,720 --> 00:08:55,820
werden gestraft. Alleen al die laatste gunst deed me al

126
00:08:55,860 --> 00:09:01,000
mijn andere grieven vergeten. Sindsdien zag ik Leon's dus om

127
00:09:01,019 --> 00:09:04,990
de twee weken. De robuuste man van Willera had plaatsgeruimd

128
00:09:05,029 --> 00:09:11,190
voor een voorovergebogen mannetje, vroegtijdig vergrijst. Maar zijn grote zwarte

129
00:09:11,250 --> 00:09:14,820
ogen vol vuur bezat hij nog en zijn liefde voor

130
00:09:14,860 --> 00:09:18,200
mij was even groot gebleven als in de beste dagen

131
00:09:18,220 --> 00:09:22,159
van ons leven. De eerste keer konden we elkaar maar

132
00:09:22,200 --> 00:09:27,139
een half uurtje zien. Een bewaker stond tussen ons in.

133
00:09:27,179 --> 00:09:31,049
Alleen Frans spreken, gebood hij ons, en om de paar

134
00:09:31,090 --> 00:09:34,129
minuten onderbrak hij ons om te vragen of we nog

135
00:09:34,169 --> 00:09:40,279
niet klaar waren. Naarmate de bezoeken elkaar opvolgden, werden ze

136
00:09:40,340 --> 00:09:44,500
ook langer. Ze lieten ons zoals alleen achter in een

137
00:09:44,559 --> 00:09:48,120
lege hut en later in de open lucht, als er

138
00:09:48,139 --> 00:09:52,460
maar een bewaker in de buurt bleef. O, de mooie

139
00:09:52,500 --> 00:09:58,370
dromen die we daar gedroomd hebben! Eén ogenblik koesterden we

140
00:09:58,399 --> 00:10:03,529
de illusie vrij te zijn en bouwden we prachtige kastelen

141
00:10:03,590 --> 00:10:29,610
in Spanje. Toen Leons mij op een dag in februari 1897

142
00:10:27,529 --> 00:10:34,679
kwam opzoeken, huilde hij. Onze arme moeder. De ongelukkige vrouw

143
00:10:34,720 --> 00:10:39,299
was gestorven zonder haar kinderen nog eens te zien van

144
00:10:39,320 --> 00:10:44,909
wie ze zoveel hield. Haar laatste woorden, haar laatste gedachten

145
00:10:44,929 --> 00:10:51,230
waren voor ons geweest. Hoe kan ik onze pijn beschrijven?

146
00:10:51,269 --> 00:10:58,629
De martelares was dood. Onze moeder kunnen omhelzen had al

147
00:10:58,690 --> 00:11:03,809
onze tegenslagen doen vergeten Kunnen we het mannen euvel duiden

148
00:11:03,830 --> 00:11:08,190
dat zij op zo'n moment hun God lasteren? Als God

149
00:11:08,230 --> 00:11:11,970
werkelijk goed was en geen kwaad hulde, hoe kon hij

150
00:11:12,009 --> 00:11:17,070
dit dan laten gebeuren? Alsof dat nieuws nog niet vreed

151
00:11:17,110 --> 00:11:22,950
genoeg was, ontvingen we kort daarop een andere brute tijding. Daar,

152
00:11:23,009 --> 00:11:27,009
op de duivelseilanden, krijg je geen kranten te zien. Om

153
00:11:27,049 --> 00:11:30,250
toch enigszins op de hoogte te blijven van hoe het

154
00:11:30,269 --> 00:11:34,350
eraan toeging in de wereld, verzamelden we stukjes papier die

155
00:11:34,370 --> 00:11:39,940
de bewakers bevuild hadden achtergelaten. We maakten ze schoon tot

156
00:11:39,980 --> 00:11:44,580
er korte passages leesbaar werden. Soms riskeerden we zelfs ons

157
00:11:44,620 --> 00:11:47,399
leven en drongen we uit huis van een bewaker binnen

158
00:11:47,460 --> 00:11:52,029
om een krant te stelen. Toevallig kreeg ik een nieuwsblad

159
00:11:52,070 --> 00:11:57,019
in handen. Blijkbaar had een afschuwelijke lafaard, die zich verborg

160
00:11:57,070 --> 00:12:01,429
in de anonimiteit, aan de procureur des konings in Antwerpen

161
00:12:01,450 --> 00:12:06,149
geschreven dat onze moeder vergiftigd was geworden door onze broer

162
00:12:06,210 --> 00:12:10,639
en zus, die nog bij haar woonden. We kwamen er

163
00:12:10,679 --> 00:12:14,820
later achter wie dit verachtelijke wezen was, onnodig te zeggen

164
00:12:14,840 --> 00:12:18,899
dat het om een politieagent ging. God moet dan toch

165
00:12:18,940 --> 00:12:22,059
naar ons geluisterd hebben, want een jaar nadat hij zijn

166
00:12:22,100 --> 00:12:26,039
verachtelijke wandaat had begaan, stierf hij. Als ik zijn naam

167
00:12:26,080 --> 00:12:30,940
hier niet noem, komt dat omdat hij kinderen heeft. De

168
00:12:30,980 --> 00:12:35,039
politiecommissaris van Boom had het om een of andere reden

169
00:12:35,080 --> 00:12:38,750
op onze broer August voorzien. Op een dag deden een

170
00:12:38,779 --> 00:12:43,070
tiental politieagenten en gendarmes een inval in ons huis, terwijl

171
00:12:43,110 --> 00:12:46,929
mijn broer en zus aan tafel zaten. Uitgerust verder, zei

172
00:12:46,950 --> 00:12:49,500
er een die beleefd wilde zijn tegen mijn zus, half

173
00:12:49,509 --> 00:12:52,860
dood van schrik. Twee gendarmes zullen hun oogje in het

174
00:12:52,899 --> 00:12:58,490
zeil houden. Zo... ondervroegen mijn zus en ze ondervroegen mijn broer.

175
00:12:58,529 --> 00:13:02,330
Met alle kiesheid die de politie kenmerkt, werd het hele

176
00:13:02,389 --> 00:13:06,669
huis op zijn kop gezet. Ze doorzochten de meest intieme dingen,

177
00:13:06,710 --> 00:13:11,529
braken hier meubels open, lazen daar een handvol brieven, ongetwijfeld

178
00:13:11,580 --> 00:13:15,299
om gif tussen de regels te ontdekken. En omdat ze

179
00:13:15,340 --> 00:13:19,200
niets bezwarens konden vinden, trokken ze naar het kerkhof en

180
00:13:19,240 --> 00:13:23,059
schonden ze het graf van onze moeder. Ze wilden haar

181
00:13:23,100 --> 00:13:26,570
niet eens ontvangen. laten rusten in de dood, haar lichaam

182
00:13:26,610 --> 00:13:33,730
tiende opgegraven, haar ingelanden werden weggenomen, de lijkschouwers bevestigden dat

183
00:13:33,769 --> 00:13:37,830
mijn broer en zus onschuldig waren en dat onze mama

184
00:13:37,870 --> 00:13:41,940
op een natuurlijke wijze was gestorven. Onze broer en zus

185
00:13:42,000 --> 00:13:50,590
boden ze niet eens hun excuses aan. De laaghartige crimineel

186
00:13:50,639 --> 00:13:56,220
en auteur van de anonieme brief mocht zichzelf feliciteren. Hij

187
00:13:56,240 --> 00:13:59,179
had het graf van een vrouw geschonden en mijn broer,

188
00:13:59,220 --> 00:14:04,620
een effectenmakelaar, bijna tot de bedelst afgebracht. August kon onmogelijk

189
00:14:04,639 --> 00:14:09,990
zijn beroep blijven uitoefenen als het publiek hem niet langer vertrouwde.

190
00:14:10,029 --> 00:14:15,269
Wekenlang zette geen enkele zakenrelatie nog een voet in zijn huis.

191
00:14:15,309 --> 00:14:17,889
In België blijkt een woning die door de politie is

192
00:14:17,929 --> 00:14:21,019
bezocht op slag veranderd te zijn in het hol van

193
00:14:21,039 --> 00:14:27,299
een pestleider. Stel je voor, het zou ineens besmettelijk kunnen zijn.

194
00:14:27,320 --> 00:14:31,039
De dood van onze moeder en wat daarop volgde, was

195
00:14:31,080 --> 00:14:36,259
een zware klap voor mijn broer Leons. Ik heb hem

196
00:14:36,299 --> 00:15:03,970
daarna nooit meer zien lachen. Een bewaker met de naam Ristori,

197
00:15:04,029 --> 00:15:11,299
bijgenaamd Ossenstaart, diende een klacht in tegen mij. Directeur Daniel

198
00:15:11,340 --> 00:15:14,740
nam de moeite een paar mannen te ondervragen en raakte

199
00:15:14,759 --> 00:15:19,019
ervan overtuigd dat het rapport vals was. Maar omdat hij

200
00:15:19,059 --> 00:15:23,590
een banjaar tegenover een bewaker geen gelijk wilde geven, strafte

201
00:15:23,629 --> 00:15:27,970
hij mij voor vijftien nachten. Terwijl ik mijn straf uitzat,

202
00:15:28,809 --> 00:15:34,710
meerde een schoener aan in Saint-Joseph, geladen met zand. Ik

203
00:15:34,750 --> 00:15:41,259
maakte deel uit van een ploeg onverbeterlijke gevangenen. Rond het middaguur,

204
00:15:41,299 --> 00:15:44,700
tijdens onze rustpauze, werden we uit de hut gehaald om

205
00:15:44,740 --> 00:15:48,440
aan boord te gaan en de lading te lossen. De

206
00:15:48,480 --> 00:15:54,350
Cymbeline lag ongeveer 200 meter van de kade. Een zwarte matroos,

207
00:15:54,370 --> 00:15:57,889
Maturin Labat, wachtte op ons in een bootje dat slechts

208
00:15:57,909 --> 00:16:02,840
een half dozijn mensen kon vervoeren. Ossenstaart dwong ons met

209
00:16:02,879 --> 00:16:06,899
zeventien man aan boord te gaan. Zelf bleef hij met

210
00:16:06,970 --> 00:16:11,470
elf anderen achter op de kade. Wat ik had voorzien,

211
00:16:11,509 --> 00:16:15,330
gebeurde ook. Er was bijna geen wind, maar er stond

212
00:16:15,370 --> 00:16:20,169
een sterke deining. De veel te zwaar belaste boot kapseisde

213
00:16:20,210 --> 00:16:23,049
op een meter op vijftien van de kade. Ik moest

214
00:16:23,090 --> 00:16:26,610
mezelf bevrijden van een man die zich aan mij vastklampte.

215
00:16:26,669 --> 00:16:29,710
Ik zwom naar de kade, klom uit het water, scheurde

216
00:16:29,750 --> 00:16:32,210
de pijpen van mijn broek af, zodat ik alleen nog

217
00:16:32,230 --> 00:16:35,269
een soort zwembroek droeg en keek rond om te zien

218
00:16:35,289 --> 00:16:38,100
wie ik hulp kon bieden. Een man werd door drie

219
00:16:38,120 --> 00:16:42,399
van zijn kameraden boven water gehouden. Drie anderen spetterden in

220
00:16:42,450 --> 00:16:45,929
het rond. Ik zwom naar Besto, die aan het verdrinken was.

221
00:16:45,970 --> 00:16:48,409
In twee minuten kreeg ik hem op het droge. Een

222
00:16:48,450 --> 00:16:51,789
andere man, Lelaudet, woog niet veel en was ook al

223
00:16:51,830 --> 00:16:56,529
snel gered. Een oude boer uit het noorden, Cation, bezorgde

224
00:16:56,570 --> 00:17:01,649
mij meer problemen. Terwijl ik hem vastgreep, hoorde ik iemand schreeuwen...

225
00:17:00,950 --> 00:17:05,759
Een haai! Daar! Een haai! En inderdaad, op enige afstand

226
00:17:05,799 --> 00:17:08,319
van mij... kon ik een vin van een haai zien...

227
00:17:08,140 --> 00:17:13,900
die halve cirkels om de drenkelingen beschreef. Cation... verloor zijn

228
00:17:13,940 --> 00:17:17,319
koolbloedigheid en begon wild te schreeuwen en te gesticuleren. Zo

229
00:17:17,359 --> 00:17:21,099
belemmerde hij mijn bewegingen. Ik slaagde erin om hem tot

230
00:17:21,140 --> 00:17:24,009
bij de boot te brengen die vol water stond. We

231
00:17:24,049 --> 00:17:26,910
konden niet allebei aan boord klimmen, want dan zou hij

232
00:17:26,950 --> 00:17:30,690
opnieuw gekapseist zijn. En toen Catillon goed en wel in

233
00:17:30,730 --> 00:17:33,910
de boot zat, nam ik het meertouw tussen mijn tanden

234
00:17:34,009 --> 00:17:36,170
en terwijl ik zoveel mogelijk met mijn voeten in het

235
00:17:36,210 --> 00:17:39,089
water schopte om de haai bang te maken, zwom ik

236
00:17:39,130 --> 00:17:44,420
naar de kade. Ossonstaart had alles gezien. Heel goed, graven,

237
00:17:44,480 --> 00:17:48,099
prees hem. Ik zal je wat tabak geven. Nee, bedankt,

238
00:17:48,140 --> 00:17:52,619
zei ik, want ik dolgraag een sigaret wilde opsteken. Jij

239
00:17:52,660 --> 00:17:56,640
bent nog kwaad vanwege mijn rapport, hè? Ja, dat begrijp ik.

240
00:17:56,660 --> 00:18:00,019
Maar goed, ik zal ervoor zorgen dat je vanavond niet

241
00:18:00,059 --> 00:18:04,980
in de ijzers hoeft te slapen. Toen de avond viel,

242
00:18:05,029 --> 00:18:12,269
bleek hij zijn belofte alweer vergeten. Kamp overste Pfinder, een Elsasser,

243
00:18:12,769 --> 00:18:17,930
was ondertussen ter plaatse gekomen en nu de reddingsacties waren beëindigd,

244
00:18:17,990 --> 00:18:20,329
beval hij me naar de spaden te duiken die in

245
00:18:20,349 --> 00:18:24,339
het water waren gevallen. Ik denk er niet aan, zei ik.

246
00:18:24,380 --> 00:18:26,039
Om een mens te redden wil ik best wel het

247
00:18:26,059 --> 00:18:31,259
risico nemen een ledemaat te verliezen, maar voor een schop, nee.

248
00:18:31,339 --> 00:18:33,859
En als je voor elk stuk gereedschap dat je uit

249
00:18:33,900 --> 00:18:40,529
het water haalt twintig gram tabak krijgt? Ik heb zes spaden,

250
00:18:40,569 --> 00:18:45,920
een roeispaan... twee riemklampen en een wollenjas aan land gebracht.

251
00:18:45,960 --> 00:18:50,140
Daar heb ik 200 gram tabak mee verdiend, waarvan ik nooit

252
00:18:50,200 --> 00:19:32,720
een enkele gram heb ontvangen. MUZIEK Toen Leonce mij kwam bezoeken,

253
00:19:32,779 --> 00:19:36,789
vertelde ik wat er was gebeurd. Hij ging Daniel opzoeken

254
00:19:36,829 --> 00:19:40,569
die hem vertelde dat hij niets kon doen. Deze affaire

255
00:19:40,609 --> 00:19:45,730
heeft geen enkel belang. Er is zelfs geen rapport over opgesteld.

256
00:19:45,769 --> 00:19:47,930
Ik was ook van oordeel dat ik niet veel meer

257
00:19:47,950 --> 00:19:50,829
had gedaan dan mezelf in het water werpen zoals een

258
00:19:50,849 --> 00:19:54,609
Newfoundlander om een goed bad te nemen en ondertussen het

259
00:19:54,690 --> 00:19:57,250
leven van drie mannen te redden. Het was niet bij

260
00:19:57,289 --> 00:20:00,789
me opgekomen dat ik een verdienstelijke daad had verricht waarvoor

261
00:20:00,829 --> 00:20:05,809
ik beloond kon worden. De president verleent bij decreet beloningen

262
00:20:05,849 --> 00:20:09,609
aan dwangarbeiders die een daad van moed en menselijkheid hebben gesteld,

263
00:20:09,650 --> 00:20:12,210
zei Lyons. Het zou heel dom zijn om daar geen

264
00:20:12,230 --> 00:20:15,210
gebruik van te maken, broertje. Waarom schrijf je niet aan

265
00:20:15,279 --> 00:20:19,259
onze broer in Boom, zodat hij een onderzoek kan laten instellen?

266
00:20:20,470 --> 00:20:24,269
Toen ik het rapport naar mijn broer wilde sturen, weigerde

267
00:20:24,289 --> 00:20:29,009
Pfinder de brief. Ik heb die dan via een geheime

268
00:20:29,069 --> 00:20:35,220
route verzonden. De feiten verschenen, verdraaid in de kranten. Er

269
00:20:35,240 --> 00:20:38,319
werd om een onderzoek verzocht en toen dat er ook kwam,

270
00:20:38,380 --> 00:20:44,519
was Pfinder ineens verdwenen. Een andere bewaker moest het onderzoek voeren.

271
00:20:44,559 --> 00:20:48,910
De meest intelligente van de drie mannen die ik had gered, Bestow,

272
00:20:48,970 --> 00:20:55,039
werd niet ondervraagd. En Lelaudet en Cation werden tot liegen gedwongen.

273
00:20:55,099 --> 00:20:57,509
Ik zag me nog gestraft worden omdat ik de levens

274
00:20:57,549 --> 00:21:01,049
van deze twee dwazen had gered. Maar goed, ze wilden

275
00:21:01,089 --> 00:21:03,970
mij niet geven waar ik recht op had, omdat ze

276
00:21:04,029 --> 00:21:08,670
in dat geval Osselstaart zouden straffen. Hij had immers zeventien

277
00:21:08,710 --> 00:21:11,839
mannen in een boot gepropt die geen eigendom was van

278
00:21:11,880 --> 00:21:15,559
de gevangenis en die slechts voorzien was op vijf of

279
00:21:15,599 --> 00:21:19,240
zes personen. En hij had ons zonder toezicht laten vertrekken.

280
00:21:19,880 --> 00:21:42,869
en geen verslag ingediend. Zowat de helft van de mannen

281
00:21:42,910 --> 00:21:47,730
die in de ziekenboog belanden... leed onder ziekten of verwondingen

282
00:21:47,769 --> 00:21:53,230
waarvoor zij zelf verantwoordelijk waren. Sommigen slikten zeep om diarree

283
00:21:53,250 --> 00:21:57,029
te krijgen. Anderen prikten in hun vel met een naald

284
00:21:57,069 --> 00:21:59,890
waarin een draad werd gestoken die was ingevet met de

285
00:21:59,950 --> 00:22:03,289
bes van de wijnstok. Ze lieten de draad een tijdje

286
00:22:03,309 --> 00:22:07,450
tussen vel en vlees zitten en scheurden hem dan af.

287
00:22:07,490 --> 00:22:11,269
Daar krijg je op termijn gangrene van, zodat je in

288
00:22:11,309 --> 00:22:14,670
het slechtste geval een arm of een been verliest In

289
00:22:14,690 --> 00:22:19,150
het beste geval het leven. Sommigen deden wijnsteen in hun

290
00:22:19,190 --> 00:22:23,009
oog en twee of drie maanden later verlieten ze de

291
00:22:23,069 --> 00:22:27,519
ziekenboeg blind aan dat ene oog. Zo heb ik er

292
00:22:27,539 --> 00:22:32,720
een stuk of vijftig gekend. Deze mannen riskeerden het verlies

293
00:22:32,759 --> 00:22:36,440
van hun ledemaat, het zicht of het leven omdat ze

294
00:22:36,480 --> 00:22:39,660
zich zo ellendig voelden in het kamp dat ze alles

295
00:22:39,720 --> 00:22:43,289
over hadden voor dertig tot negentig dagen in de ziekenboeg.

296
00:22:43,839 --> 00:22:48,359
waar ze alleen te maken kregen met genereuze ziekenzusters. Hier

297
00:22:48,380 --> 00:22:51,660
waren geen bewakers te bekennen die hen met de revolver

298
00:22:51,700 --> 00:22:54,910
in de hand een klus lieten opknappen die in krachten

299
00:22:54,950 --> 00:22:58,970
ver te boven ging en vaak absoluut nutteloos was. Het

300
00:22:59,009 --> 00:23:01,690
was in de ziekenboeg ook veel netter dan in de

301
00:23:01,710 --> 00:23:05,730
hutten en ze konden er slapen in hun bed. Elke

302
00:23:05,789 --> 00:23:11,210
ochtend kreeg een patiënt 20 centiliter koffie. Op de middag mochten ze,

303
00:23:11,259 --> 00:23:16,960
naargelang het voorschrift van de dokter, 6 tot 24 centiliter wijn drinken.

304
00:23:17,000 --> 00:23:20,859
En het eten was er beter en overvloediger. Maar de

305
00:23:20,880 --> 00:23:24,539
gezondheid van Leons was echt niet goed, vooral niet na

306
00:23:24,559 --> 00:23:29,490
de dood van onze geliefde moeder. Hij verloor de moed.

307
00:23:29,529 --> 00:23:33,410
Een man die tot levenslange dwangarbeid is veroordeeld, kan een

308
00:23:33,450 --> 00:23:36,869
concessie krijgen. Dit wil zeggen een stuk land dat hij

309
00:23:36,910 --> 00:23:40,750
voor zichzelf kan bebouwen, zolang hij niet opnieuw wordt gestraft.

310
00:23:41,569 --> 00:23:46,619
Deze concessies vormen de grootste grap die iemand ooit heeft bedacht.

311
00:23:46,660 --> 00:23:49,099
Ga je aan het werk als een moedig en intelligent

312
00:23:49,119 --> 00:23:53,519
man en plant je gewassen die je vooruit kunnen helpen, koffie, vanille,

313
00:23:53,559 --> 00:23:57,119
indigo planten, dan komt een bewaker vroeg of laat alles

314
00:23:57,160 --> 00:24:01,319
vernielen en dwingt hij je suikerriet te planten. In dat

315
00:24:01,359 --> 00:24:05,289
geval moet je de kunstmest betalen die alleen verkrijgbaar is

316
00:24:05,329 --> 00:24:08,630
bij het gevangenisbestuur en ben je verplicht de oogst aan

317
00:24:08,650 --> 00:24:14,049
het bestuur te verkopen voor een door dat bestuur vastgestelde prijs.

318
00:24:14,089 --> 00:24:19,759
Met jouw suikerriet houden ze dan hun distilleerderij aan de praat.

319
00:24:19,799 --> 00:24:22,920
Het is een gevangenen verboden een cent te bezitten. Hij

320
00:24:22,960 --> 00:24:26,059
verdient geen geld. Op de dag dat hij een concessie

321
00:24:26,079 --> 00:24:30,049
krijgt moet hij wel een bedrag van 400 frank betalen. Als

322
00:24:30,089 --> 00:24:32,750
hij er op de een of andere manier in slaagt

323
00:24:32,789 --> 00:24:36,740
dit bedrag te bemachtigen, denkt u dan dat de eerlijke

324
00:24:36,799 --> 00:24:41,779
gevangenisdirectie hem zal vragen waar hij dit geld heeft gestolen?

325
00:24:41,859 --> 00:24:46,589
Echt niet. Maar dat was allemaal het minste van onze zorgen.

326
00:24:47,609 --> 00:24:50,910
Binnenkort kwamen we in aanmerking voor een concessie en dan

327
00:24:50,950 --> 00:24:55,450
zouden we naar het vasteland kunnen vertrekken. We zouden 48 uur

328
00:24:55,470 --> 00:24:58,069
de tijd hebben om de benen te nemen en de

329
00:24:58,109 --> 00:25:01,490
vrijheid of de dood te vinden. We hadden een kans

330
00:25:01,509 --> 00:25:06,839
van 9 op 10 om te slagen. Mochten we nu geloven dat

331
00:25:06,880 --> 00:25:11,759
president Fraure, die onze verdedigers niet wilde horen en koppig

332
00:25:11,799 --> 00:25:15,420
de ogen had gesloten voor de bewijzen van onze onschuld...

333
00:25:15,710 --> 00:25:20,289
nu ineens wel gevoelig was geworden voor ons lot? In

334
00:25:20,349 --> 00:25:24,759
ieder geval zette hij onze straf van levenslange dwangarbeid om

335
00:25:24,799 --> 00:25:30,359
in twintig jaar. Onze situatie bleef dezelfde, maar door de

336
00:25:30,400 --> 00:25:33,960
nieuwe straf die inging op de datum van het presidentiële

337
00:25:34,000 --> 00:25:38,490
decreet moesten we nu nog vijf jaar bagno doen voordat

338
00:25:38,509 --> 00:25:44,349
we een concessie konden aanvragen. Leons raakte alle moed kwijt

339
00:25:44,369 --> 00:25:49,210
door deze gemene streek. Hij had forturend koorts en herstelde

340
00:25:49,230 --> 00:25:53,630
nooit volledig van de dysenterie. Hij was verworden tot een

341
00:25:53,670 --> 00:26:02,039
angstaanjagend uitgemergeld wrak. Toen we twee jaar op de duivelseilanden zaten,

342
00:26:02,079 --> 00:26:05,339
hoopten we door te stromen naar de tweede klas. Er

343
00:26:05,359 --> 00:26:11,069
zijn immers vastgelegd bij presidentieel decreet drie categorieën van veroordeelden.

344
00:26:11,880 --> 00:26:14,720
Om door te stromen naar de tweede categorie dien je

345
00:26:14,759 --> 00:26:17,240
twee jaar op Guyana te zijn en heb je zes

346
00:26:17,259 --> 00:26:21,859
maanden goed gedrag nodig. Wij voldeden aan de voorwaarden, maar

347
00:26:21,900 --> 00:26:25,640
omdat ons vertrouwen in de eerlijkheid van onze bewakers slechts

348
00:26:25,680 --> 00:26:30,029
middelmatig was, vroegen we onze broer August de nodige stappen

349
00:26:30,069 --> 00:26:34,150
te zetten bij de minister van Koloniën, Le Bon. Het

350
00:26:34,190 --> 00:26:37,910
gedrag van uw broers staat ons niet toe hun deze

351
00:26:37,950 --> 00:26:43,650
gunst te verlenen, antwoordde die. Hij loog als een charlatan

352
00:26:43,710 --> 00:26:48,440
eerste klas. Leons stoomde namelijk op eigen kracht door naar

353
00:26:48,480 --> 00:26:51,400
de tweede categorie op het moment dat Le Bon zijn

354
00:26:51,460 --> 00:26:55,640
antwoord aan Auguste op papier zette. Een half jaar later

355
00:26:55,660 --> 00:26:59,549
promoveerde ik ook. Dat uitstel had alles te maken met

356
00:26:59,589 --> 00:27:03,309
het juweeltje van 3 kilo en 500 gram dat ik nog steeds

357
00:27:03,349 --> 00:27:08,279
meesleepte aan mijn linkerbeen. kwam er een inspecteur langs hoe

358
00:27:08,299 --> 00:27:12,119
kon men dan mijn promotie verklaren zolang ik die ketting

359
00:27:12,160 --> 00:27:15,839
met mij meedroeg. Ik zat nu in de tweede klas

360
00:27:15,900 --> 00:27:19,029
en na twee jaar en negen maanden in de ijzers

361
00:27:19,049 --> 00:27:22,349
kreeg ik een woonhut toegewezen waar ik in een hangmat

362
00:27:22,369 --> 00:27:44,730
mocht slapen. Deze stal bood een walgelijke aanblik. Een paard

363
00:27:44,769 --> 00:27:48,829
of een os zou ongetwijfeld weigeren er binnen te gaan.

364
00:27:48,869 --> 00:27:52,809
Stel je een hut voor van 30 meter lang en 5 meter breed.

365
00:27:52,869 --> 00:27:56,640
Aan elke kant werd een houten staaf aan de muren bevestigd.

366
00:27:56,680 --> 00:28:00,099
Op bijna 2 meter afstand van iedere staaf bevond zich een

367
00:28:00,180 --> 00:28:03,299
andere die ermee parallel liep, zodat de hut in de

368
00:28:03,359 --> 00:28:07,200
lengte in drie gelijke delen werd verdeeld. De delen langs

369
00:28:07,240 --> 00:28:10,839
de muur waren bedoeld voor het ophangen van hangmatten. In

370
00:28:10,859 --> 00:28:15,599
het middendeel kon je heen en weer lopen. Hangmatten hebben

371
00:28:15,660 --> 00:28:20,380
aan elk uiteinde een koker waarin je een stok schuift.

372
00:28:20,420 --> 00:28:23,200
Met touwen hecht je de uiteinden van de stokken vast

373
00:28:23,240 --> 00:28:28,710
aan de evenwijdige staven. Op die manier installeer je een hangmat.

374
00:28:28,750 --> 00:28:31,650
Touwen hoorde je te stelen en als je er een

375
00:28:31,690 --> 00:28:34,410
vond die nog goed was, werd die wel door een

376
00:28:34,430 --> 00:28:40,869
bewaker gestolen. De vloer was geplavijd met enorme ronde stenen, waartussen,

377
00:28:40,930 --> 00:28:45,069
denk ik, ooit cement of mortel had gezeten. Nu was

378
00:28:45,109 --> 00:28:48,470
er alleen nog vuile modder te zien. Ik tilde een

379
00:28:48,490 --> 00:28:52,490
steen op om er een geheime bergplaats onder te maken

380
00:28:52,549 --> 00:28:57,150
en trof er honderden witte wormen aan, zwemmend in stinkend slijm.

381
00:28:58,430 --> 00:29:01,029
Aan het uiteinde van de hut stond een halve ton,

382
00:29:01,069 --> 00:29:03,099
die in de ene hut wel en in de andere

383
00:29:03,130 --> 00:29:08,559
geen deksel bezat, maar in beide gevallen een misselijkmakende stank verspreidde.

384
00:29:08,599 --> 00:29:12,500
Zowel overdag als nachts deden mannen daar hun behoefte in

385
00:29:12,519 --> 00:29:17,059
het bijzijn van hun kameraden. Velen leden aan diarree en

386
00:29:17,099 --> 00:29:21,619
zij zaten daar terwijl de anderen aten. Alle staven waren

387
00:29:21,680 --> 00:29:25,509
uitgehold door de insecten die zich in warme landen nestelen

388
00:29:25,549 --> 00:29:31,650
in het hout. Bedwansen, vlooien, duizend poten, schorpioenen enzovoort. Het

389
00:29:31,690 --> 00:29:34,809
was een ware marteling om van zeven uur s'avonds tot

390
00:29:34,849 --> 00:29:38,750
vijf uur ochtends in je hangmat te moeten liggen. Urenlang

391
00:29:38,789 --> 00:29:42,609
doden we bedwansen die ons eerder in de nek hadden gebeten.

392
00:29:42,670 --> 00:29:45,990
Urenlang woelden en draaiden we in de hoop dat de

393
00:29:46,029 --> 00:29:49,809
slaap zou komen. En als hij eindelijk kwam, was hij

394
00:29:49,869 --> 00:29:54,779
loodzwaar en bedwelmend. Je mocht blij zijn als het niet regende,

395
00:29:54,799 --> 00:29:58,539
want dan ontstonden er ware dakgoten boven je hangmat die

396
00:29:58,579 --> 00:30:01,559
zich vulden met water. Af en toe viel er een

397
00:30:01,599 --> 00:30:04,779
rot stuk van het dak naar beneden, een dak dat

398
00:30:04,819 --> 00:30:09,859
wel twintig jaar oud was. Soms verjaagde het water de duizendpoten,

399
00:30:09,900 --> 00:30:13,380
de schorpioenen of de spinnen voor een tijdje en vatte

400
00:30:13,420 --> 00:30:17,890
je weer moed. Alageir, kom alageir. Misschien komt er een

401
00:30:17,930 --> 00:30:22,369
tijd dat ik dit allemaal als een naar het droom

402
00:30:22,380 --> 00:30:57,349
kan beschouwen. MUZIEK Leons bouwde een muur achter het huis

403
00:30:57,369 --> 00:31:03,289
van directeur Daniel. Moeilijk en gevaarlijk werk, vooral bij nat weer.

404
00:31:03,309 --> 00:31:06,130
Hij moest grote blokken blauwe steen met een kraan op

405
00:31:06,150 --> 00:31:10,400
de juiste plaats hijsen en het regende de hele tijd.

406
00:31:10,440 --> 00:31:13,960
Denk daarbij niet aan regen zoals die valt in Europa.

407
00:31:14,000 --> 00:31:18,839
Het water geselt je huid hier als een zweep. Directeur

408
00:31:18,880 --> 00:31:23,490
Daniel kwam langzaam een praatje te slaan, de hypocriet. Kan

409
00:31:23,509 --> 00:31:27,210
ik nog iets voor u doen? Ik heb koorts, meneer,

410
00:31:27,269 --> 00:31:31,029
en in deze stortregen hou ik dit werk niet lang

411
00:31:31,049 --> 00:31:36,940
meer vol. Misschien wil je wel aan de slag als voorman. Nee,

412
00:31:36,980 --> 00:31:42,680
zei Leons, mijn kameraden bespioneren, dan sterf ik nog liever.

413
00:31:42,720 --> 00:31:45,279
Ik zou mijn broer niet langer in de ogen kunnen kijken.

414
00:31:45,299 --> 00:31:51,380
Hij zou me verachten. Ik ben geen verklikker. Goed, antwoordde Daniel.

415
00:31:51,420 --> 00:31:53,990
Blijf dan maar in de regen werken. Dat zal beter

416
00:31:54,039 --> 00:31:58,440
zijn voor je gezondheid. Twee weken later kwam Leons mij

417
00:31:58,460 --> 00:32:03,460
nog een keer opzoeken. Hij kon amper staan. De hele

418
00:32:03,500 --> 00:32:06,140
tijd dat hij bij mij was, moest hij op de

419
00:32:06,180 --> 00:32:11,779
grond blijven liggen. De dysenterie had hem weer te pakken gekregen.

420
00:32:11,839 --> 00:32:15,039
Ik probeerde hem moed in te spreken en hij probeerde

421
00:32:15,079 --> 00:32:19,759
zo goed mogelijk voor mij te verbergen hoezeer hij leed.

422
00:32:19,779 --> 00:32:23,799
Twee dagen later werd hij opgenomen in de ziekenboeg. De

423
00:32:23,819 --> 00:32:28,319
zondag daarop vroeg en kreeg ik toestemming om hem te bezoeken.

424
00:32:28,339 --> 00:32:32,819
Mijn broer was erg ziek. Iedereen deed daar zijn best

425
00:32:32,880 --> 00:32:37,349
om hem te troosten en te helpen. Hij wist al

426
00:32:37,369 --> 00:32:40,529
dat er geen hoop meer was, maar toch liet hij

427
00:32:40,569 --> 00:32:47,599
mij hopen. Zuster Geronim is zo aardig voor mij, fluisterde

428
00:32:47,640 --> 00:32:51,740
hij met tranen in de ogen. Zij heeft een hele

429
00:32:51,759 --> 00:32:57,039
nacht bij mijn bed gewaakt. Ook de andere gevangenen wetijverden

430
00:32:57,079 --> 00:33:02,579
met elkaar om kleine ontroerende diensten te bewijzen aan mijn broer.

431
00:33:02,619 --> 00:33:08,039
Hij was door iedereen geliefd. Ik verliet de zieke boeg

432
00:33:08,079 --> 00:33:11,720
met een gebroken hart, maar nog steeds met een straaltje

433
00:33:11,779 --> 00:33:19,549
hoop dat zuster Geronime mij had gegeven, mogen God haar zegenen.

434
00:33:19,630 --> 00:33:24,430
Ik keerde terug naar Saint-Joseph, vond geen rust, keek uit

435
00:33:24,480 --> 00:33:29,299
naar de mannen die terugkeerden van het Il Royale.« Leons,

436
00:33:29,339 --> 00:33:33,980
voelt zich heel slecht», vertelde een man me op maandag.

437
00:33:34,039 --> 00:33:36,769
Ik zat al opgesloten, anders zou ik naar het Il

438
00:33:36,890 --> 00:33:41,650
Royale gezwommen zijn. Als een gek ijsbeerde ik door de woonhut.

439
00:33:41,690 --> 00:33:44,509
Meerdere malen kreeg ik het bevel te gaan liggen. Ik

440
00:33:44,529 --> 00:33:48,730
klachte de pestkoppen uit, beledigde ze. Misschien zouden ze me

441
00:33:48,769 --> 00:33:51,490
dan opsluiten in een strafcel en kon ik mij onderweg

442
00:33:51,539 --> 00:33:54,539
in het water werpen om Leon's te bezoeken. Geen enkele

443
00:33:54,579 --> 00:33:59,640
bewaker zou mij durven te volgen. Op het Ierroyaal hadden

444
00:33:59,680 --> 00:34:03,839
de zusters aan directeur Daniel gevraagd mij te laten komen

445
00:34:03,900 --> 00:34:09,500
omdat mijn broer op sterven lag. Daniel durfde niet te weigeren,

446
00:34:09,539 --> 00:34:13,800
maar wachtte tot de ochtend. Dinsdag werd ik naar het

447
00:34:13,860 --> 00:34:19,650
Ierroyaal gebracht. Ik stormde naar het ziekenhuis. Het was 30 maart 1898.

448
00:34:19,849 --> 00:34:26,369
Toen ik binnenkwam, zag ik de dood op het gezicht

449
00:34:26,389 --> 00:34:32,420
van mijn broer. Hij glimlachte naar me. Ah, Eugène, mijn

450
00:34:32,500 --> 00:34:36,579
arme Eugène. Dan zie ik je toch nog een keer.

451
00:34:36,619 --> 00:34:42,320
Wat ben ik blij. Nu kan ik gelukkig sterven. Ik

452
00:34:42,360 --> 00:34:47,179
wilde hem weer wat hoop geven... Maar mijn stem brak

453
00:34:47,199 --> 00:34:53,869
in mijn keel. Neem mijn hand vast, Eugène. Zijn hand

454
00:34:53,929 --> 00:35:01,349
voelde al koud aan. Eugène, moedig blijven. Je zult nu

455
00:35:01,389 --> 00:35:07,400
alleen moeten lijden. Voor mij is het voorbij. Ik legde

456
00:35:07,440 --> 00:35:12,360
mijn hoofd dicht bij het zijne. Léon sproer. Ik zweer

457
00:35:12,400 --> 00:35:14,840
je dat je niet voor niets vermoord zult zijn. Ik

458
00:35:14,860 --> 00:35:18,559
zal je wreken. Ik zal ze doden als honden. Zij

459
00:35:18,599 --> 00:35:23,190
die je zo hebben laten lijden, die je gemarteld hebben. Nee, Eugène.

460
00:35:23,230 --> 00:35:28,230
Onderbrak hij mij. Nee. Kijk, ik vergeef het zijn. Jij

461
00:35:28,269 --> 00:35:33,809
moet dat ook doen. Vraag? Dat is niets voor ons.

462
00:35:33,849 --> 00:35:39,199
Beloof je stervende broer dat je het ze zult vergeven? Nee. Nee.

463
00:35:40,980 --> 00:35:44,929
zweer me geen wraak te nemen, Eugène. Ik wil het.

464
00:35:45,010 --> 00:35:52,469
Ga je mij dit weigeren? Nu? Kom op, zweer het, Eugène.

465
00:35:52,510 --> 00:35:59,230
En ik heb het gesworen. Nu kan ik in vrede sterven,

466
00:35:59,309 --> 00:36:03,030
zei hij. Ik weet dat je je woord tegenover je

467
00:36:03,070 --> 00:36:13,239
broer nooit zult breken. Ik haalde mijn Ogen uit mijn hoofd.

468
00:36:13,300 --> 00:36:22,300
Wees altijd goed. Eerlijk en genereus, Eugène. Toen verscheen er

469
00:36:22,360 --> 00:36:27,989
wolken in zijn ogen. Hij begon te eilen. Ik hoorde

470
00:36:28,010 --> 00:36:37,909
hem fluisteren. Mama. Mama. En er kwam niets meer. Ik

471
00:36:37,949 --> 00:37:08,079
was alleen. Mijn broer was dood en ik leefde nog.

472
00:37:08,119 --> 00:37:10,619
Ik was er nog altijd. Ik wist niet hoe ik

473
00:37:10,659 --> 00:37:15,179
moest sterven. Ik wierp mij op zijn uitgemergeld lijf, kuste hem,

474
00:37:15,219 --> 00:37:18,079
schreefde hem toe dat hij iets moest zeggen, dat hij

475
00:37:18,099 --> 00:37:22,409
me niet alleen mocht laten. Waarom konden wij niet samen sterven,

476
00:37:22,469 --> 00:37:27,190
wij die samen zoveel geleden hadden? Ik werd gek. Ze

477
00:37:27,210 --> 00:37:30,329
kwamen me weghalen. Ik heb gevochten. Ik wilde doden. Ik

478
00:37:30,349 --> 00:37:37,530
wilde sterven. Later... kwam ik weer tot mezelf. Ik had hoofdpijn.

479
00:37:37,570 --> 00:37:40,190
Mijn kameraden vertelden me dat ik me met mijn hoofd

480
00:37:40,230 --> 00:37:47,530
tegen de muur had gegooid. Dus, het was echt waar.

481
00:37:47,610 --> 00:37:53,030
Leonce was dood. Het wezen dat ik het meest koesterde

482
00:37:53,070 --> 00:37:57,199
in de wereld, hij die altijd mijn broer was geweest.

483
00:37:57,239 --> 00:38:02,000
Mijn beste vriend. Mijn gids in het leven.