Speaker 2: U luistert naar De Duivelseilanden. Een luisterboek geschreven en verteld
door Patrick Bernouw in een sounddesign van Antoine Derksen. Het
verhaal van De Duivelseilanden, gebaseerd op de memoires van Eugène
de Grave, is nu ook verschenen in boekvorm. Als paperback
en als e-boek. Alle informatie in de show notes
Speaker 3: Hoofdstuk 13. De vrijheid wenkt. Het lijk van Léonce was verwijderd.
Ik werd opgesloten in het derde peloton van het Ile Royale.
Ik heb de hele nacht heen en weer gelopen. Ik
wist dat ze het lijk zochtens bij het eerste daglicht
in het water zouden gooien. De zusters en twee of
drie burgers zouden Daniel Smeken het niet te doen en
Léonce ergens op een verloren lapje grond te begraven. Daar
was ik zeker van. Deze edelmoedige mensen gingen ervan uit
dat wij vroeg of laat gerehabiliteerd zouden worden en dat
onze familie misschien graag zou willen dat zijn stoffelijke resten
in zijn geboorteland zouden rusten. Maar Daniel weigerde en de
volgende dag gooide ze mijn broer voor de haaien, vijftig
meter uit de kust. Moet ik hier vertellen dat ik
heb gezien hoe de ledemaat van mijn broer een speeltje
van de haaien... Afgerukt werden. Ja. Mijn hele lichaam trult
nog van afgrijzen. Ik zag de monsters vechten om de
laatste resten van zijn vlees. Zelfs nu nog, terwijl ik
bijvoorbeeld op een feest ben, dwalen mijn ogen soms af
en begin ik over mijn hele lijf te rillen. Dan
ben ik opnieuw getuige van de nachtmerrie. Zal ik dit
gruwelijke beeld ooit uit mijn hoofd kunnen wissen? Hoe zal
ik ooit weer kunnen lachen om een grap? Hoe komt
het dat ik toen niet ben gestorven? Ik snalde naar
de zee. Wat was mijn doel? Wilde ik dood? Ik
weet het niet. Ik wist niet meer hoe ik moest denken.
Mijn kameraden hielden mij tegen en sloten mij tot tien
uur op in hun hut. Daniel kwam mij opzoeken. Hij
zag eruit als een man die medelijden had. Dat maakte
dat mijn moed terugkeerde. Ik werd in de loop van
de dag teruggestuurd naar Saint-Joseph en een tijd later naar
het Ilo-Royal gebracht. Danielle gunde mij een werk dat mij
meer vrijheid gaf en een betere kans om te ontsnappen.
Dat deed hij niet zonder bijbedoeling. Op het illoyal is
er een gaar keuken waar ransoenen worden bereid voor alle
inwoners van de Duivelse eilanden, zowel veroordeelden als bewakers, zowel
burgers als militairen. Aan het hoofd staat een burger die
niet werkt voor de gevangenis, maar door de kolonie ter
beschikking is gesteld. Deze koloniale rekenplichtige wordt bijgestaan door een
magazinier en twee veroordeelden. In de gaarkeuken is altijd veel
wijn beschikbaar. Het is één van de veroordeelden die deze
verdeelt onder burgers, soldaten en bewakers. Het komt zelden voor
dat hij de verleiding lang weerstaat. Meestal wordt hij vrij
snel dronken en dan doet hij domme dingen en wordt
hij in een sal gestopt. Dat is wat er zo
net weer was gebeurd. En daarom koos Daniel mij om
deze man te vervangen in de hoop dat ik hetzelfde
zou doen. Als ik dronken werd, was de kans groot
dat ik me niet zonder weerstand te bieden naar een
cel liet brengen en dan... Blijkbaar kende Daniel mij nog
niet zo goed. Ik zou wel twintig jaar hebben kunnen
werken in die gaarkeuken... zonder ook maar een druppel wijn
te drinken. Bovendien had ik het geluk in de gaarkeuken
een charmante man te ontmoeten. De heer Argis, geboren op Martinique.
Hij was in zijn pink meer waard dan alle functionarissen
van de Republiek samen. Meneer Argis was goed opgevoed, goed opgeleid...
en ook gewoon een goede man. Hij stelde zijn vertrouwen
in mij... En daar hoefde hij nooit spijt van te hebben.
Voor hem was ik geen veroordeelde, maar een vrij man.
Ik werkte met heel mijn hart en ziel voor de
heer Argis en waar directeur Daniel op gehoopt had, gebeurde niet.
Vier maanden was ik in dienst bij de heer Argis.
Hij kreeg medelijden met mij en deed alles wat in
zijn macht lag om mij minder ongelukkig te maken. Minzaam
en beleefd verdedigde hij me tegenover de bewakers. Elke dag
mocht ik boodschappen doen. Zijn vrouw, de goedheid zelve, was
even charmant als vriendelijk. Taktvol bood ze mij wat te
eten aan. Ze gaf me geen gelegenheid om te weigeren.
Het leek erop dat ik hen een plezier deed door
het te accepteren. En hoe kon ik weigeren? Ik stierf
van de honger. Al snel maakte deze verandering van dieet
mij tot een heel ander mens. Beetje bij beetje kreeg
ik weer kracht. Vaak kon ik zelfs wat brood sparen
voor mijn kameraden. De heer Ergis beheerde ook een groot
magazijn waar alle nodige materialen voor de duivelseilanden werden afgeleverd.
De tijd die we niet in de gaarkeuken doorbrachten, spendeerden
we in dit magazijn. Ook het onbruikbaar geworden gereedschap werd
daar opgeborgen. In dit afval ontdekte ik mijn ketting. Ik
zou ze nog uit duizenden herkend hebben. zorgvuldig verborgingse, in
de hoop ze ooit naar Europa te kunnen brengen. Daar
ben ik ook in geslaagd. Ze werd gedurende enkele maanden
tentoongesteld in een zaal van het Brusselse dagblad La Chronique.
Nog in dit magazijn merkte ik vaak rollengeplet lood op
die moesten dienen om het lichaam van kapitein Dreyfus terug
te sturen naar Frankrijk, als men erin zou slagen hem
te laten sterven tenminste. Er was geen vergissing mogelijk. Een
etiket gaf dit aan. Ik zag daar ook twee dozen
gips om een dode masker van Dreyfus te maken. Een
gevangene had dit als speciale taak toegewezen gekregen. Ik was
erin geslaagd de waardering te verdienen van een jonge gevangene
die samen met mij in de keuken werkte. Op een
dag nam hij me apart. Ik moet je iets bekennen,
zei hij. Daniel heeft mij opdracht gegeven jou in de
gaten te houden en elke verdachte beweging onmiddellijk te melden.
Daniel kreeg al snel door dat de jongen niet deed
wat hij van hem verwachtte. Dus kreeg ik een voorman
toegewezen de broer van een bekende actrice van de Parijse opera,
om mij te bespieden. Maar een kat die zich heeft verbrand,
is bang voor heet water. Ik was op mijn hoede
en de verklikker merkte nooit dat ik alles verzamelde wat
ik nodig had om mijn grote sprong te wagen. Dat
was best moeilijk. Niemand mocht er iets van zien, zelfs
meneer Argis niet. Beetje bij beetje heb ik mijn ontsnapping voorbereid.
Op 28 augustus 1899 hoopte ik het een laatste keer te proberen.
Ik was erin geslaagd een vaartuig in elkaar te knutselen
dat aan alle noodzakelijke voorwaarden voor een zeereis voldeed. Mijn
vaartuig had een inhoud van 1250 liter en het voordeel dat
het zoveel kon kapsijzen als de zee het wilde. Ik
hoefde alleen maar op de kant die zich boven water
bevond weer aan boord te klauteren. Van de onderrokken van
dwangarbeidsters had ik drie zeilen gemaakt. Alles was al een
tijdje klaar, maar ik had 28 augustus vastgesteld als datum omdat
de maand dan gunstig stond. Bovendien wilde ik een mogelijk
resultaat afwachten van de stappen die mijn broer en mijn
verdedigingscomité hadden ondernomen om mij vrij te krijgen. Als president
Loubet mij op 14 juli gratie verleende, moest ik het voor 28
augustus weten. Rond 20 augustus merkte ik dat ik veel zorgvuldiger
in de gaten werd gehouden dan voorheen. Ze hadden de
verlichting verbeterd van de hut waarin ik sliep, maar de
lantaarns buiten de hut werden gedoofd, zodat ik de wachtposten
buiten niet meer kon zien. Bij elke ronde werd ik
gewekt door bewakers die aan mijn ledematen kwamen voelen om
er zeker van te zijn dat er geen pop in
mijn bed lag. Onder deze omstandigheden vluchten kwam neer op
een zekere dood, want zelfs als ik erin slaagde een
paar wachtposten bij de hut te wurgen, zouden anderen nog
alarm kunnen slaan. Overigens hadden verschillende bewakers mij al laten
weten dat, als ze mij ooit s'nachts buiten zouden zien,
ik zonder genade op staande voet zou worden gedood. Al
een paar keer was ik erin geslaagd door de mazen
van het net te glippen, maar telkens had ik mij
door de omstandigheden gedwongen gezien terug te keren naar de hut.
Ik werd verklikt door hun informanten, maar ze kwamen iedere
keer te laat en konden geen andere actie ondernemen dan
mij voor langere tijd in een cel op te sluiten
terwijl zij de zaak onderzochten. Ik besloot het datum van
mijn ontsnapping nog een allerlaatste keer uit te stellen tot 26 september.
De dag van de volgende nieuwe maan. Ik wilde dit
leven niet langer voortzetten. Ik kon net zo goed dood zijn.
Er werden enkele namen bekendgemaakt van mannen die ter gelegenheid
van 14 juli een strafvermindering hadden gekregen. Mijn naam stond niet
op de lijst. Ongetwijfeld zou president Loubet hetzelfde doen als
president Faure. Niets. Er was voor mij geen hoop meer,
behalve als ik ontsnapte. Nooit zou ik nog een kans
krijgen die zo goed was als deze. De teerling was geworpen.
Ik ben wanhopig, schreef ik aan mijn broer August. Ik
voel me verloren. Je brieven met hun beloften en aanmoedigingen
hebben mij alleen maar meer doen lijden. Ik verzoek je
mij niet meer te schrijven. Ik van mijn kant zal
dat ook niet meer doen. Ik kon die beste August
toch niet vertellen dat ik nog een ultieme poging zou
doen om mijn vrijheid te herwinnen en dat ik over
een maand ofwel vrij ofwel dood zou zijn. De bewakers
lazen al mijn brieven. Ik hoopte dat mijn broer zou
begrijpen hoe de vork in de steel zat. Maar nee,
hij begreep niet wat er met mij aan de hand
was en toen hij vernam dat migratie was verleend, vreesde
hij dat ik al zelfmoord gepleegd zou hebben. Mijn broer
telegrafeerde me. Gratie verleend op 18 augustus. En op 3 september werd
ik ontboden door de heer Lafontaine, een voormalig luitenant van
de Zoaven en de nieuwe gevangenisdirecteur die net de plaats
van Daniel had ingenomen. Daniel was naar Cayenne vertrokken. De
kranten beweren dat hij gestraft was vanwege zijn vreedheden tegenover
kapitein Dreyfus. Maar dat is niet waar. De kranten werden misleid.
Ze hebben Daniel beloond in plaats van gestraft. Hij werd
benoemd tot hoofd van het tweede bureau van de gevangenisadministratie.
Dit wil zeggen dat hij nu de overste was van
alle gevangenispersoneel en dat hij slechts twee superieuren had. De
algemeen directeur en de adjunct directeur. De heer Lafontaine... overhandigde
mij het telegram. Kijk eens, de graven, wat uw broer
heeft getelegrafeerd. Er is nog niets officieel, maar ik wilde
het u toch mededelen. Ik pakte het telegram en las Gratie.
Het bloed stroomde naar mijn hoofd. Ik dacht dat ik
zou flauwvallen. Toen begon ik te huilen. Nu... De graven,
zei de directeur. Het lijkt erop dat je hier niet
zo blij mee bent. Toch wel, meneer Lafontaine. Maar ik
denk aan mijn broer, die ik door de haaien heb
zien verslinden. Dat spijt me zeer, antwoordde hij. Ik dacht
even niet aan hem, excuseer me. Maar kop op man,
kan ik je een sigaret aanbieden? Ik bedankte en accepteerde.
Nauwelijks had ik de sigaret opgestoken of ik wilde al vertrekken.
De man die mij zojuist mijn vrijheid had aangekondigd was
niet slecht van inborst, maar toch stootte hij me nog af.
Hij was immers de commandant van de bewakers. Ik moet
je hier nog een tijdje houden in dezelfde omstandigheden als voorheen,
zei Lafontaine. Maar binnen een paar dagen zal je gratie
wellicht officieel aangekondigd worden en dan zal ik je in
vrijheid stellen. Ik ging weg, maar keerde niet terug naar
de hut. Ik verborg me op een wilde plek in
de buurt en terwijl ik mij met mijn gezicht tegen
de aarde drukte, schreeuwde ik Leons het grote nieuws toe.
Ik lachte en huilde tegelijk. Ik was gelukkig, zoals je
dat niet vaak in je leven bent, en tegelijkertijd was
ik diep ongelukkig. Ik wist niet meer wat ik deed,
begon naar het kamp te rennen. Ik heb gratie gekregen,
riep ik naar de banjaars en de bewakers die op
mijn pad kwamen. En ik rende voort. Een paar bewakers
wilden mij tegenhouden, maar ik spuwde ze in het gezicht. Gratie,
ik heb gratie gekregen. Over het algemeen waren al mijn
lotgenoten blij met mijn goede nieuws. Toen ik uitgeput voor
mijn hut neerviel, kwamen ze mij de hand schudden. Ze
feliciteerden me en gaven me allerlei goede adviezen voor de toekomst.
Een uur later was ik weer kalm en leek er
niets gebeurd. Het vergde veel takt en veel tegenwoordigheid van
geest vanaf dat moment tot aan mijn vrijlating om geen
gekke dingen te doen. De bewakers waren woedend omdat hun
prooi hen dreigde te ontglippen. Ze waren bang dat hun
daden binnenkort aan de kaak zouden worden gesteld. Er zijn
geen beledigingen die ik gedurende deze tijd niet naar het
hoofd geslingerd kreeg van deze ellendige moordenaars. Vier dagen nadat
de directeur mij het telegram van mijn broer had doorgegeven,
dus elf dagen na mijn genade, zwaaide een smerige bewaker,
een Elsasser genaamd Moosbrugger, met zijn revolver voor mijn ogen.
Een hond was op mij gesprongen en had me in
mijn been gebeten. Ik had een steen van de grond
gegrist om de hond weg te jagen, waarop Moosbrugger zijn
revolver trok. Ik schiet je hersenen uit je kop, jij grote...
Jij grote wat, taakte ik hem. Het schietijzer trilde in
zijn hand. Je beeft, wel een natje mist. Maar als
je schiet, verbreizel ik jouw kop met deze steen. Wel,
waarop wacht hij nog? Hij durfde niet. Stak zijn revolver
weer in de holster. Ik was niet gek. Ik wist
heel goed dat hij me in de rug zou schieten
zodra ik me omdraaide. Dus volgde ik hem met de
steen in mijn opgeheven hand naar een hoek van het magazijn.
Toen hij verdwenen was, zette ik het op een lopen
naar de woning van meneer Lafontaine en diende klacht in
tegen Moosbrugger. Dit was wat de heer Lafontaine me antwoordde.
De graven, speel nog een paar dagen de stommeling. Ik
kan die klootzakken niet onder de duim houden, dat besef
je toch? Laat je zo weinig mogelijk zien op de
binnenplaats en als meneer Arges je daar naartoe stuurt, zeg
hem dan dat ik het je verboden heb. Pas op, 24 september,
precies een hele maand na het besluit van de president
van de republiek, besloot de minister van kolonien uiteindelijk mijn
gratie via een officieel telegram aan te kondigen. Toen wilde
ze me nog altijd laten slapen in de vergaarbakken voor
ongedierte waar ik al zo lang lag, samen met mijn lotgenoten.
Ik weigerde botweg, waarna ze me in de ziekenboeg lieten slapen.
Pas op 3 oktober zou een stoomboot van de gevangenis de
duivelseilanden aandoen. Op dezelfde dag vertrok de postboot vanuit Cayenne
naar Martinique en Frankrijk. Als ik die miste, zou ik
nog een hele maand in Cayenne moeten wachten op een volgende.
Er kwam ook een loodsboot naar de eilanden, maar mij
werd verteld dat er op geen plaats meer was. Prima,
zei ik, maar aangezien ik nu een vrij man ben,
kan niemand mij ervan weerhouden met de nodige vervoermiddelen aan
te schaffen om de postboot in Cayenne te halen. En
ik maakte de boot af waaraan ik tot dan toe
clandestin had gewerkt. Toen bleek het probleem ineens opgelost en
kon ik op 27 september om half zes in de ochtend
toch inschepen op de loodsboot. De bewakers maakten van de
gelegenheid gebruik om nog een laatste keer te beledigen. Het
vaartuig dat men naar de loodsboot moest brengen vervoerde ook
nog vijf gevangenen naar Saint-Joseph. Het was Moosbrugger die het
bevel voerde over de boot. Ik was vrolijk aan het
kletsen met mijn kameraden die me hartelijk feliciteerden met mijn
onverwachte geluk toen Moosbrugger ons abrupt onderbrak. Iedereen naar voren.
Ik richtte mij tot een van mijn kameraden en vroeg minzaam.
Wilt u zo vriendelijk zijn mijn zak achterin deze boot
te zetten? Zat je achteraan in de boot, dan zat
je op de ereplaats naast de bewaker. Mijn vriend grijnsde breed.
Met genoegen, meneer. Hij was oprecht blij dat hij zijn
gelijke van gisteren nu meneer mocht noemen. Toen hij mijn
zak achter in de boot voor de voeten van Moosbrugger
had neergezet, nam hij zijn hoed hoffelijk voor me af.
Mijn hele fortuin bestond uit één frank en tien cent.
Ik haalde mijn frank tevoorschijn en gaf hem aan mijn vriend,
die het muntstuk in één beweging in zijn mond liet verdwijnen,
klaar om het door te slikken als een bewaker het
wilde stelen. En zo zat ik daar dan achter in
de boot, naast Moosbrugger. Hij deed het bijna in zijn broek,
durfde zijn mond haast niet meer open te doen en
schoof zo ver mogelijk van me weg, alsof ik een
besmettelijke ziekte had. Een half uur zaten we daar zo.
Toen pas kon het anker gelicht worden en ik genoot
van elke minuut. De bemanning bestond uit vier zwarte mannen.
Deze ongelukkige mensen voelden zich duidelijk niet op hun gemak
bij mij. Waarschijnlijk had Moosbrugger ze allerlei leugens over mij verteld.
Ik heb nooit een bemanning gezien die zo blij was
om in de haven aan te komen. Dat gebeurde pas
rond acht uur die avond. Ik stapte van boord in
Cayenne en plotseling waren er geen bewakers meer. Hoe mooi
was de sterrenhemel nu mijn zicht niet langer belemmerd werd
door tralies. En wat rook het lekker, het groen dat
mij omringde. Wat was zo mooi deze vervloekte zee van
de Duivels eilanden die ik nu weer kon bevaren wanneer
ik wilde en zoals ik het wilde. Maar nee, nee,
niet meer dagdromen, Eugène. Die tijd is verstreken. Je hebt
sinds gisteravond niet meer gegeten. Dit is Cayenne, dat is waar,
maar je kent hier niemand. En je hebt nog slechts
tien cent om te spenderen. Je bent vrij, ja, maar
je loopt hier nog steeds rond in de kleren van
een banjaar. Iedereen kan je op welk moment ook tegenhouden.
Denk dus goed na over wat je nu te doen staat.
Misschien kun je de politiecommissaris opzoeken. We leven nu eenmaal
in het tijdperk van de almachtige politiecommissarissen. Neem me niet kwalijk, mevrouw.
Kunt u mij vertellen waar ik... Haar antwoord kwam in
de vorm van een spervuur van verwensingen, de ene nog
grover dan de andere. Verbijsterd vroeg ik me af of
het mijn kleren waren die de oude zwarte vrouw zo
heftig tekeer lieten gaan. Toen viel het mij te binnen
dat het wellicht kwam omdat ik haar mevrouw had genoemd.
Zwarte vrouwen staan erop mijn juffrouw genoemd te worden, tot
ze stokoud en op sterven na dood zijn. Ja, dat
wist ik wel, maar ik had er niet bij stilgestaan.
Even verderop sprak ik een zwarte man aan, maar hij
draaide me een soevereine minachting de rug toe. Ah, daar
liep nog een zwarte vrouw, die zo mogelijk nog ouder
was dan de eerste. Ik zette mijn zak op de grond,
nam mijn hoed af en vroeg haar met mijn meest
betoverende glimlach Neem me niet kwalijk, mejuffrouw, maar zou u
zo vriendelijk willen zijn mij de weg naar het politiebureau
te wijzen? O ja, natuurlijk, meneer. Met plezier. Het is
in de rue de la liberté. MUZIEK In het politiebureau
zag ik uitsluitend zwarte mannen. Eén van hen wilde mij
zonder enige uitleg meteen opsluiten in een cel in die vrijheidsstraat.
Bedankt mijn waarde, zei ik, maar daar heb ik er
al genoeg van gezien. Hij drong aan, ik verzette me.
tegen hem en de andere mannen die me in de
sal wilden gooien. De zaken begonnen flink uit de hand
te lopen toen de commissaris arriveerde. Ik liet hem mijn
bewijs van vrijlating zien. Natuurlijk bent u vrij om te gaan.
Maar ik heb honger en ik zou ergens willen slapen.
Het spijt me. Ik heb de centen niet om vrijgelaten
banjaars onderdak en voedsel te geven. Waar moet ik dan naartoe?
Ik kan toch niet om negen uur s'avonds aanbellen bij
de gouverneur of het bestuur van de gevangenis? We zouden
waarschijnlijk nog aan het redetwisten zijn als ik niet ineens
een idee had gekregen. Ik herinnerde me de naam van
een banjaar, Courtois, die al een tijdje was vrijgelaten en
van wie ik gehoord had dat hij een huisje in
Cayenne bezat. Ongetwijfeld zou ik bij Courtois thuis beter ontvangen
worden dan bij welke ambtenaar ook in Guyana, al had
ik de man dan nog nooit gezien. Gelukkig kende de
politie Courtois en een agent begeleidde me naar zijn huis.
De deur werd geopend door een man die er heel
intelligent uitzag, met een mooi bleek gezicht en een beetje
verdrietige ogen. Neem niet kwalijk, meneer, als ik pijnlijke herinneringen
in u opwek, U hebt ook op de zaligheidseilanden gezeten
die ik de duivelseilanden ben gaan noemen. Mijn naam is
de Grave. Kunt u mij alsjeblieft een hoekje in uw
werkplaats afstaan om vannacht te slapen? Een simpele plek op
de grond volstaat voor mij. Kom binnen, de Grave, antwoordde Courtois.
Ik heb je ongelukkige broer gekend. Mag ik je feliciteren
met je vrijheid? En heb je al gegeten? Nee? Ik
zal eens kijken wat we je kunnen aanbieden en daarna
zorg ik ervoor dat je in een bed kunt slapen.
Hij trommelde Jean-Hen op, een van mijn voormalige kameraden van
Saint-Martin-de-Ré en de Duivels-Eilanden. Ze sleepten een hangmat en wat
te eten en te drinken aan. Ik ging in de
hangmat zitten... Zij namen plaats op een stoel voor mij
en we begonnen te kletsen en dat duurde tot de
ochtend in de lucht kwam. Uiteraard kon er geen sprake
van zijn dat ik hun huis na die ene nacht
zou verlaten. Die twee jongens verdienden op een eerlijke manier
maar met grote moeite hun dagelijks brood in Cayenne, waar
ze gedwongen werden te wonen. Hoewel ze nu vrij waren,
voelden ze zich niet veel beter dan destijds in de strafkolonie.
Voortdurend werden ze lastiggevallen door de politie en werk vonden
ze nauwelijks. Hun correspondentie met familie en vrienden werd altijd
door de politie geopend en gelezen en vaak ook medogenloos
in de prulomand gegooid. Toch waren ze er in Cayenne,
ondanks alle tegenwerking, ingeslaagd elk voor zich een bedrijfje op
te bouwen waar vele brave burgers nogal jaloers op waren.
Courtois had een schilders en Géant een naaiatelier en allebei
verschaften ze werk aan een handvol mensen. Op een zekere
dag werden ze echter zomaar gearresteerd en in de gevangenis gestopt, maandenlang.
Toen ze voor de rechter werden gebracht, sprak die hen
prompt vrij. Hoe luidde dan de aanklacht? Ontvluchting. Ze waren
meer dan een jaar eerder vrijgelaten, maar de politie verdacht
hen ervan dat ze ontsnapt waren uit de strafkolonie. Courtois
en Géant waren twee moedige en vooral zeer eerlijke mannen
die in Frankrijk veroordeeld waren wegens anarchistische propaganda. Toen ze
in Cayenne werden vrijgesproken, ontdekten ze dat hun werkplaatsen door
de politie waren geplunderd. Mijn vrienden waren geruineerd. Op het
moment dat ik bij deze anarchisten kwam binnenvallen, probeerden ze
opnieuw moeizaam een broodwinning op te bouwen. Courtois had net
een contract binnengehaald om het nieuwe gerechtsgebouw van Cayenne te schilderen.
Hij had geen opleiding genoten tot schilder. Hij was schilder
geworden in de grote school van het ongeluk. Het weer
liet hem er niet van uitstekend werk te leveren. Alleen
lukte het hem niet goed tekeningen aan te brengen op
de muren. Wegwijzers in de vorm van een hand, bijvoorbeeld.
Met mijn eigen hand als model... tekende ik een linker-
en een rechterhand voor hem. Vervolgens doorboorde ik alle lijnen
met gaatjes en zo kregen ze een stippelijn van mijn
hand in de gangen van het gerechtsgebouw. Wie in Cayenne
gerechtigheid zoekt, zal voortaan de weg worden gewezen door de
hand van een onschuldige ter dood veroordeelde, geschilderd door een anarchist.
Wie was het ooit die zei dat het toeval blind is?
MUZIEK Ik moest mij melden bij de gevangenisadministratie om wat
bezittingen en mijn kaartje naar Saint-Nazaire in ontvangst te nemen.
Het was de beroemde Daniel I, ex-keizer van de Duivelseilanden,
die mij moest ontvangen. Ik had met hem te doen.
Hij liet mij het voorgeschreven kostuum van de bevrijde mens aantrekken,
maar omdat ik niet de voorgeschreven lengte had, zat ik
erbij als een bos asperges. Mijn uiteinden staken eruit, zowel
langsonder als langsboven. Het was een lichtblauw linnenpak. De broek
kwam iets lager dan mijn knieën, de mouwen van de
jas iets verder dan mijn ellebogen. De strogoed van de
strafkolonie mocht ik houden. Ik heb er bijna spijt van
dat ik dit kostuum niet heb bewaard om naar Frankrijk
te komen. Het zou een verrassend effect gehad hebben. Wilt
u me soms zo naar de wereldtentoonstelling in Parijs sturen?
vroeg ik keizer Daniel I. Waarom niet? Dit is een
reglementair kostuum, de graven. Het lef van deze kerel kende
geen grenzen meer sinds hij promotie had gekregen vanwege zijn
schandalige behandeling van kapitein Dreyfus. Ik ging op zoek naar
meneer Picard, de adjunct-directeur. Hij begreep heel goed dat het
kostuum waardeloos was als ik daarmee in de winter naar
Frankrijk zou terugkeren. Ik geef je een bewaker mee als begeleider,
zei hij. Je kunt op kosten van de gevangenisadministratie een
pak gaan kopen in een winkel in de stad. De
ene goede daad verdient een andere. Ik stelde mij tevreden
met een onvolledig en niet te duur pak, maar kon
niets vinden dat groot genoeg was. Het jasje, hoewel het
grootste in de winkel, was te klein. En er paste
geen hoed op mijn hoofd. Ik moest genoegen nemen met
een pet. Nog steeds was ik slecht uitgerust voor een
reis naar Europa in de winter. Ik bezat geen sokken
en geen schoenen. De enorme klompen die ik droeg deden
pijn aan mijn voeten. Ik moest terug naar keizer Daniel
I om mijn spaargeld op te eisen, 18 frank en 20 cent.
Geen groot bedrag, maar groot genoeg om de brieven te
frankeren die ik naar huis stuurde. August bleek achteraf nooit
een gefrankeerde brief ontvangen te hebben. Ik eiste mijn zakhorloge
op dat met mij de reis had gemaakt van Brest
naar Saint-Martin-de-Ré en van daaruit naar Guyana. Het is verdwenen,
stelde keizer Daniel I vast. Dan geef ik het u
graag cadeau, zei ik. Op zekere dag zal het ongetwijfeld
het uur van de verhelding aanwijzen. Ik had grote moeite
om mijn twee vrienden de 18 frank te laten accepteren als
betaling voor mijn verblijf en eten gedurende vijf dagen. Vriend
Courtois verzuimde een halve dag werk om mij op 3 oktober
aan boord van de postboot te brengen. Sindsdien heb ik
hem drie brieven geschreven zonder antwoord. Ik veronderstel dat de
politie de correspondentie tussen een burger en een anarchist beschouwt
als een permanent gevaar voor de samenleving. Terwijl we met
de postboot langs de duivelseilanden omvoeren, passeerden we de plaats
waar de haaien het lijk van mijn broer Leonce hadden verscheurd.
De vreselijke herinnering bracht de laatste tranen met zich mee
die ik in Guyana heb vergoten. MUZIEK