Speaker 2: U luistert naar De Duivelseilanden. Een luisterboek geschreven en verteld
door Patrick Bernouw in een sounddesign van Antoine Derksen. Het
verhaal van De Duivelseilanden, gebaseerd op de memoires van Eugène
de Grave, is nu ook verschenen in boekvorm. Als paperback
en als e-boek. Alle informatie in de show notes
Speaker 3: Hoofdstuk 14. Thuis. Aan boord van de koerier bevond zich een
vrij groot aantal onderofficieren en mariniers van wie een aantal
mij kende van de Duivelse eilanden. Een tweede stuurman van
de marine, een aardig man wiens naam ik niet wil
noemen om zijn promotie niet in de weg te staan,
had Leons goed gekend. Iedereen heeft mij erg hartelijk ontvangen.
Er waren nog enkele andere passagiers, blanken, mulatten en zwarten,
en als toetje op de taart twee bewakers, Mitaar en Chambon,
die met verlof gingen naar Frankrijk. Ze sleepten als een
soort rariteiten hun wettige echtgenotes met zich mee, twee vreselijke
zwarte vrouwen die de hele dag op een sofa-accordion lagen
te spelen. Het toeval wilde dat ik aan tafel een
plaats bij de bewakers kreeg toegewezen. Daar had ik geen
zin in. De tweede stuurman, die ik al gauw ook
mijn vriend mocht noemen, maakte een plaats naast hem vrij
aan zijn tafel. Vele passagiers wilden mij leren kennen. Tegen
iedereen zei ik stevast dit. Meneer, ik weet niet of
het mijn gezicht is dat u bevalt of dat een
andere reden u ertoe aanzet om met mij te komen praten,
maar ik wil u waarschuwen. Ik ben Eugène de Grave,
een gevangenen die pas een paar weken geleden is vrijgelaten.
Het is waar dat ik veroordeeld werd zonder dat ik
het verdiende. En het is aan u om dat te
geloven of niet. Als u daarna nog kennis met mij
wil maken, heb ik daar geen bezwaar tegen. Wilt u
dat niet, dan kunnen we allebei onze eigen weg gaan
zonder wrok. Er was geen enkele passagier met wie ik
niet dagelijks de eer had een praatje te slaan. Mitaar
en Chambon probeerden mij in een kwaad daglicht te stellen
bij de passagiers, maar hun roddelpraatjes konden mij niet deren
en het waren de bewakers zelf die al snel door
alle passagiers werden gemeden als de pest. Toen probeerden ze
hun gif uit op de tweede stuurman en verklapten hem
dat ik niet alleen ooit een ter dood veroordeelde was geweest,
maar ook een piraat en een moordenaar. Misschien kunnen jullie
dat beter aan meneer De Grave gaan vertellen, antwoordde hij fijntjes.
Dan kunnen we hier samen nog wat plezier aan beleven.
We bleven twee dagen op Martinique. Hier heb ik jaren
van vuiligheid op de duivelseilanden goed gemaakt. Ik dompelde mij
onder in het heldere water, nam baden zoveel en zolang
ik dat wilde. Op Martinique gingen we aan boord van
de Lafayette, samen met een dertigtal soldaten uit de strafcompagnie.
Wat zij me vertelden over hun leidensweg op Martinique, deed
mij geloven dat er niet alleen op de duivelseilanden bewakerstuig
actief was. We hadden een prachtige overtocht. Het leek alsof
de zee met een van haar voormalige geliefden feest wilde
vieren op haar blauwe golven. Eindelijk, Seine-Nazaire. Een sleeboot meerde
aan en bracht enige nieuwsgierigen mee. Ik was teleurgesteld. Nog august,
nog een lid van mijn verdedigingscomité was op de kade
te bekennen. Een man stak zijn hand uit en zei
Ik geloof dat u meneer de Grave bent? Ik ben Belg.
Zonder hem te laten uitspreken schudde ik mijn landgenoot zo
krachtig de hand dat hij een verraste kreet slaakte. Hij
bleek Frits Lutens te zijn, een journalist die mij door
Le Messager de Bruxelles tegemoet was gestuurd. Een heerschap drong
zich plotseling aan ons op en maakte zich bekend als politiecommissaris.
Kunt u mij volgen naar het bureau? Het is voor
een simpele formaliteit. Om van deze vervelende kerel af te geraken,
besloten Lutens en ik meteen met hem mee te gaan.
De commissaris legde mij een document voor dat ik moest tekenen.
Het wordt u verboden zich te vertonen in een aantal
Franse steden en dorpen. Het was een lange lijst. Hoewel
ik dacht toch wel enige aardrijkskundige kennis te bezitten, klonk
het merendeel van de namen mij als un fouillis les
ois in de oren. Dat wil zeggen als een volstrekt
onbenoelig gehucht op het platteland. De formaliteit was niet meer
dan een administratieve schurkenstreek. Toen president Loubet migratie verleende, zal
hij er wellicht niet aan gedacht hebben mij ook meteen
de toegang tot een waslijst Franse steden en dorpen te verbieden.
Het was gewoon bureaucratische onzin. Als er één plaats was
geweest waar ik mij beter niet had vertoond, dan toch
wel Brest. En daarvoor kreeg ik geen verblijfsverbod. Nu goed,
ook het verbod om Fouilly-les-Ois te bezoeken werd uiteindelijk opgegeven. Overigens,
bezat ik nog slechts 10 cent om mee te reizen. Niet
dat dit mij zorgen baarde, je bent een zeeman of
je bent het niet. Ook zonder hulp van de politie
zou ik wel de weg naar België gevonden hebben. Na
het klusje bij de commissaris trokken we naar het postkantoor.
Daar kreeg ik een brief van mijn broer August. Hij
schreef mij dat hem door het Franse ministerie was meegedeeld
dat ik, vergezeld van agenten, naar de Belgische grens gerepatrieerd
zou worden. Omdat August niet met deze personen wilde reizen,
zou hij me opwachten aan de Belgische grens bij Kevi.
Aangezien het ministerie je naar België zal begeleiden, is het
nutloos dat ik je geld stuur, schreef hij me. Maar
op het ministerie bleken ze gelogen te hebben en niet
voor de eerste keer. Zodra de leden van mijn verdedigingscomité
wisten dat ik uit Guyana zou terugkeren, vroegen ze wanneer
dat zou gebeuren. Ze wilden mij heel graag afhalen in Saint-Nazaire.
Als reactie hierop ontvingen ze het bericht dat ik niet
per postpoot zou terugkomen, maar dat ze per telegram op
de hoogte zouden worden gesteld van de dag van mijn
aankomst in Saint-Nazaire. Vertrouwend op het woord van een minister
heeft het comité geen verdere actie ondernomen. Maar een waarschuwing
per telegram hebben ze niet gekregen en zo ben ik
in België aangekomen zonder dat mijn verdedigingscomité hiervan op de
hoogte was. Frits Luttens was zo vriendelijk mij genoeg geld
te lenen om mijn trein naar Brussel te betalen. Zelf
zou hij me slechts vergezellen tot Parijs, waar hij moest
wachten op verder orders van zijn krant. We werden naar
het treinstation van Saint-Nazaire gebracht in een automobiel. Het is
een van de dingen die mij het meest hebben verrast
sinds ik de gevangenis verliet. Hoe kon dit waar zijn?
Ik die op de duivelseilanden zo vaak als paard had gediend,
liet mij nu door de paardenkracht van dit moderne rijtuig vervoeren.
In Parijs stuurde ik een telegram naar mijn broer August
om hem het tijdstip van mijn aankomst in Mons mee
te delen. Zonder aan iets anders te denken nam August,
samen met enkele familieleden, de eerste trein naar Mons en
pas vanuit deze stad werd het comité op de hoogte
gebracht van mijn aankomst. Lons. Zal mijn broer er zijn?
Ik kijk angstig naar buiten. Probeer een bekend gezicht te
ontwaren in de menigte. Duizend verwarde gedachten dwarrelen door mijn hoofd.
In die massa volk kan ik geen enkele figuur onderscheiden.
Het beeld is te wazig. Zal er dan weer geen
vriendelijke hand zijn om te schudden? Maar al deze mensen
zijn vrienden. Het zijn allemaal broers van mij. Het zijn Belgen.
Waarom kijken ze dan zo onverschillig? Ah, maar nu springen
ze me in de nek. Ze kussen me en ze
kussen me nog eens en nog eens. Terwijl de vreugdetranen
over mijn wangen rollen en over hun wangen rollen. En
mijn zus Marie, mijn zus Leonie, mijn broer August. Mijn god,
wat ben ik blij. MUZIEK Laten we snel in de
treinwagon stappen. We zijn niet helemaal gelukkig als we niet
alleen zijn. Er is niets egoïsterser dan geluk. Ze nemen
me mee in hun rijtuigeerste klas. Een onbekende dame is
zo vriendelijk om het bordje dames te verwijderen, zodat we
allemaal bij elkaar kunnen blijven. Misschien heb ik haar niet
genoeg bedankt voor haar vriendelijkheid. En dan omhelzen we elkaar
nog eens, want we zijn zo blij om elkaar eindelijk
weer te zien. En we praten... We willen alles in
één keer vertellen. Ik glimlach nu om mijn grootste lijden.
En we rouwen samen om onze doden. Zij die helaas
deze mooie dag niet meer kunnen meemaken. En zo komen
we aan, glimlachend, gearmd in Brussel. Nog een laatste kus
om de tranen weg te vegen. Eindelijk, eindelijk zet ik
voet op geboortegrond. Het hele comité staat op het perron.
Ze hebben niemand op de hoogte gebracht van mijn komst,
maar wie deze bekende heren zo bij elkaar ziet staan,
vermoedt meteen dat er nieuws is over de gebroeders, de
graven of toch een ervan. Er staat dus een behoorlijk
grote menigte bij de uitgang. Ik moet nog kennis maken
met de felste van mijn verdedigers, de heer Goumet, de
eerste Belg die de waarheid naar het hoofd van de
rechters in Brest heeft geslingerd. Ze zijn onschuldig. Zij die
u zojuist ter dood hebt veroordeeld, zij zijn onschuldig. Iedereen
is daar. En zo gelukkig zijn ze. Zo gelukkig als ik.
Mijn dappere vrienden. Ik werp me in hun armen, kan
nauwelijks praten, wil alleen maar huilen. Die goede Carlos huilt ook.
Maar laat toch iedereen lachen als hij zegt, nu we
jou weer onder ons hebben, mijn jongen, zijn we allemaal gelukkig,
maar me dunkt dat we toch niet helemaal gelukkig kunnen
zijn zonder champagne. Kom maar gauw mee. De flessen pommerie
grin van het bovenste beste jaar tachtig staan al op
ons te wachten. We lopen. Naar de uitgang, naar de landouwerkoetsen.
De menigte valt stil. Alle ogen kijken naar de onschuldige veroordeelde.
Iemand herkent mij en roept, lang leven de graven. Honderden
stemmen herhalen de kreet tot de rijtuigen ons aan het
zicht en de ovasies onttrekken. Ik ben verbijsterd, versuft. Ik
kan alleen maar zwaaien en stom reageren. Dank je, mijn vrienden,
dank je. Ik word gevierd alsof ik als overwinnaar ben
teruggekeerd na heroïsche wapenfeiten. En ik heb alleen maar geleden.
MUZIEK In het lokaal van het comité zijn we bijna alleen.
Er zijn wel een paar journalisten, maar die stellen zich
zo discreet op dat we nauwelijks iets van hun aanwezigheid merken. Brieven, kaarten, bloemen,
hele boeketten stromen hier al toe. Vrienden, vreemden van gisteren
sturen mij hun blijken van medeleven. In Boom is een
lawine van brieven en bloemen op gang gekomen, vertelt men mij.
Als mijn moeder en die arme lions er nog waren geweest,
dan had ik alles kunnen vergeten. Een van de getuigenissen
die mij veel plezier hebben gedaan en tegelijkertijd verschrikkelijke herinneringen
hebben opgeroepen, is een brief van de voormalige kapelaan van
de gevangenis van Brest, Pater Foulet. Hij feliciteerde mij, noemde
mij zijn dierbare vriend... en drukte nogmaals zijn medeleven uit,
zijn spijt voor Leonce, zijn afkeer voor Mireille. Vanuit het commissiegebouw,
waar ik de heer Gommé de ketting heb gegeven, die
ik twee jaar heb gedragen, neemt Carlos ons allemaal mee
naar het Grand Hotel, waar we vrolijk feest vieren. Mijn
vrienden willen mij in Brussel houden. Ik weiger. Er is
een dorp dat mij aantrekt. Het dorp waar mijn oude
moeder stierf van verdriet. Dat is waar ik wil wonen.
Dat is waar ik wil huilen bij haar graf. Dat
is waar ik hoop te sterven. Zodra ik een boom aankom,
knijp ik er tussenuit. Ik laat mijn broer en zijn
gezin achter hem vliegen naar het kerkhof. Bij haar graf
huil ik een hele tijd. Tot mij een vreemd gevoel bekruipt.
Het is alsof ik niet meer van deze wereld ben.
Een havering doet me trillen wanneer ik de lieve stem
van mijn moeder herken die me zegt, arme jongen, arm kind. Boom, 8 december 1899.