Speaker 2: Matahari in fantasie. In monoloog geschreven en gespeeld door Patrick Bernal.
MUZIEK Hij kruipt in de huid van Eduard Planet met
Minnaar en advocaat. MUZIEK
Speaker 4: Ik ontmoette Margaretha Zelle in Parijs, jaren voor de oorlog.
Parijs was toen een theater dat zichzelf elke nacht opnieuw uitvond.
Je kon er sterven van honger en toch leven in licht.
Ze was opvallend, om het droog te zeggen. Geen broze muze,
maar een vrouw die een kamer binnenkwam alsof ze die bezat.
Zij sprak met een accent dat niet wilde kiezen tussen Friesland,
Java of Montmartre. Of misschien koos ze net voor alle
drie tegelijk. Ik wist natuurlijk dat ze niet uit een
oosterse dynastie kwam. Wie een beetje rondliep in de salons,
wist dat zij haar oorsprong met evenveel elegantie verzon als
haar kostuums. Maar niemand stoorde zich daaraan. Parijs wilde betoverd worden.
Waarheid was een hinderlijke bureaucratie. Ze vertelde mij verhalen over tempels, priesters,
heilige dansen. En soms geloofde ik ze bijna omdat ze
met zo'n ernst vertelde dat het niet meer uitmaakte of
het waar was of niet. Haar talent was niet alleen dans.
Het was overtuiging. Ze kon een mieten dragen, zoals anderen
een jas, vanzelfsprekend, alsof die bij haar huid hoorde. Ik
ben van nature niet lichtgelovig. Ik heb meer tijd doorgebracht
met verdragen dan met dromen. Maar zij bezat iets wat
ik mijn studenten altijd probeerde uit te leggen en wat
ik zelf zelden zag. Het vermogen om een identiteit te
maken uit pure wil. Zij was een vrouw die haar
fantasie tot een levenskunst verhief. Ik wist ook dat ze
geld nodig had. Elke danseres heeft geld nodig, elke courtisane ook.
Het verschil is alleen wie dat hardop durft te zeggen.
Ze leefde met mannen die haar horizon konden verruimen Officieren, bankiers, diplomaten,
min of meer gekroonde hoofden. Ze gaf hun een fantasie
en kreeg er huurgeld, juwelen, vrijheid voor terug. Le tout
Paris noemde dat immoreel. Le tout Paris kocht er tickets voor.
In die tijd was ze gelukkig, denk ik. Veel gelukkiger
dan later. En ik, ik was een van haar passanten.
Een minnaar in een stad waar minnaars zo ontelbaar zijn
als stoeptegels. Ik ben oud genoeg om dat zonder gijnen
te bekennen. Toen mijn werk me weer opslokte, doofde onze
verhouding uit zoals veel verhoudingen dat doen. Zonder explosie, met
een beetje spijt Met het gevoel dat je even een
rol in elkaars toneelstuk mag spelen
Speaker 2: Ik ben Matahari, prinses uit het oosten. Ze zeggen dat
ik niet besta, dat ik ben ontstaan uit. De oceaan
van jouw verbeelding, maar ik besta. Kijk mij, hoor hoe
ik voor je zing. En ik ben echt. Echt zoals
de maan in de sterren. En ik ben gekomen, voortgekomen
uit jouw dromen. Ik ben het oog van de dageraad
en ik dans voor Shiva. Hij die vernietigt om de
wereld opnieuw te creëren.
Speaker 4: Augustus 1914. Het woord oorlog... viel eerst als een champagnefles op marmer. Hard, onwerkelijk,
uiteenspattend met een knal. En het evolueerde tot een dagelijkse
serie regelmatige hamerslagen. Reizigers waren verdacht, talen een risico, reputaties
een dossier. De etablissementen waar ze vroeger dansten voor generaals,
sloten of veranderden in nerveuze roddelcafés. Ik zag hoe zelfs
in de rechtbanken de lucht dikker werd. Mensen wilden oorzaken, namen, gezichten.
Iedereen zocht de reden waarom zonen stierven. En zij... Zij
was een neutrale Nederlandse. Reizen kon ze nog. Dat maakte
haar voor de ene helft van Frankrijk nuttig en voor
de andere helft onverdraaglijk. Ik hoorde haar na een weer
opduiken in 1916 in een context waarin ik haar nooit had
willen zien. Contraspionage. Ze had contact met Ladoux, zei men.
Ladoe van de Franse geheime dienst. Ze ging naar Spanje.
Er waren Duitsers, Fransen, telegrammen, codes. Ik weet nog dat
ik dacht, Margrethe, wat doe je in godsnaam? Maar ik
zei het niet. We spraken nauwelijks nog met elkaar. Mensen
drijven uiteen langs lijnen die je pas later op de
kaart te zien krijgt. 13 februari 1917. Ik was op weg
naar het Palais de Justice toen ik het gerucht hoorde.
Mata Hari is opgepakt. Parijs leefde op dat nieuws zoals
een uitgeput lichaam op cafeïne. Eindelijk een verhaal, eindelijk een schurk,
eindelijk iemand van wie je kon zeggen, zij is de oorzaak.
Ik vroeg meteen om het dossier. Niet omdat ik al
besloten had haar te verdedigen, maar omdat ik niet kon
verdragen dat men een vrouw, van wie ik ooit oprecht
had gehouden, zou vermalen zonder dat iemand haar kant van
de zaak hoorde. En toen stierf mijn zoon Jean. Harts, vrijwilliger,
diffus in Roemenië. Een brief met droge zinnen, een kist
die later kwam. Rauw, maatje, trager, maar soms ook koppiger.
Kort daarna werd ik aangewezen als commies d'office. Toegewezen verdediger,
alsof zoiets neutraal is. Ik wist meteen wat het betekende.
Het leger wilde een respectabele man in de zaal, zodat
het vonnis achteraf niet als haastwerk overkwam. Zodat men kon zeggen,
zelfs Clunay kon haar niet redden. Ik aanvaarde toch. Je
laat je niet uit een proces drijven omdat je vermoedt
dat het slecht eindigt. Dat heeft mijn beroep me wel
geleerd
Speaker 2: Ik ben het oog van de dageraad en ik dans
voor Shiva. Hij die vernietigt om de wereld opnieuw te creëren.
En ik werp me sluizen Weer mijn slijers af. Weer
mijn slijers af. Weer mijn slijers af. En ik werd
mijn slijers af. Weer mijn slijers af. Weer mijn slijers af.
Speaker 4: Ik zag haar in zijn lazaar. Niet op een podium,
niet in juwelen, niet in het licht waarmee ze haar
lichaam tot mieten had gemaakt. Maar in gevangeniskleren, onder het
oog van nonnen, in een ruimte die koud is op
een manier die niets met temperatuur te maken heeft. Ze
glimlachte nog. Dat trof me het meest. Niet omdat ze
gelukkig was, maar omdat die glimlach haar laatste wapen was. Edouard,
zei ze, alsof we gisteren nog wijn hadden gedronken. Ze
maken een vergissing. Ladou weet dat ik voor Frankrijk gewerkt heb.
Ze sprak snel. Een mengeling van verontwaardiging en oprechte verbazing.
Ze begreep nog niet dat oorlog geen ruimte laat voor verrassing.
Oorlog is een machine die, als ze eenmaal een doelwit
gevonden heeft, haar argumenten ernaartoe buigt. Ik vroeg haar naar
het Duitse geld. Ze zuchtte. Twintigduizend francs, ja. omdat ze
in Berlijn mijn bond hebben afgepakt. Ik moest leven? Is
dat spionage? Ach, zodra je in oorlogstijd ja zegt op
een financieel voorstel, heeft de aanklager al een halve overwinning.
Ze vertelde me ook over Madrid, over de Duitse militair
attaché von Kalle, Over hun gesprekken, over Ladoux die haar
had gevraagd te luisteren, te lokken, te rapporteren. Ze wilde
dat ik deed wat ik altijd doe, zei ze. Een
rol spelen. En ik speelde voor Frankrijk. Ik geloofde dat
ze dacht dat ze dat deed. En ik geloofde dat
ze niet begreep hoe klein de marges waren... Zij was
geen professioneel agent, maar de Harry was een vrouw die
in een wereld van intieme transacties leefde en dacht dat
die regels op de staat konden worden toegepast. Als ik
eerlijk ben, Ik heb zelden een zo vijandig opgebouwd dossier gelezen.
Kapitein Bouchardon, die het onderzoek voerde tegen haar, begon niet
met de vraag wat ze had gedaan, maar met de
stelling wie ze was. In zijn ogen was haar leven
zelf het bewijs. Ze had gelogen over haar afkomst, dus
was ze van nature leugenachtig. Ze had minnaars in uniform.
Dus had ze toegang tot geheimen. Ze had geld nodig.
Dus was ze koopbaar. Ze reisde als neutraal persoon. Dus
moest ze voor iemand werken. Dat is geen juridische redenering.
Dat is morele algebra. Er waren telegrammen uit Madrid. Een
agentnummer H1. 21. Mijn vakgebied is de betekenis van woorden
tussen staten. Ik weet hoe makkelijk een code verkeerd gelezen
kan worden en hoe makkelijk men haar kan willen lezen
zoals het uitkomt. Ik zag vooral wat ontbrak. Een kaart,
een plan, concrete militaire informatie die haar handschrift droeg. Er
was geen enkel bewijs van een geheim dat door haar
de grens overging. Maar in 1917 is afwezigheid van bewijs geen argument.
Het is een uitnodiging tot fantasie
Speaker 2: De sterren die glinsteren in de nachthemel Het zand onder
je voeten De lucht die je ademt, de lucht die
je ademt. Ik ben het geluid van de zee, de
wind die fluistert in de polen. 24
Speaker 4: juli 1917. De zaal van het Conseil de Gaille was niet groot.
Geen publiek, geen pers, alleen uniformen, papier en de muffigeur
van een land dat van zichzelf redding eist. Ik sta
daar anders dan in een burgerlijke rechtbank. Een militair tribunaal
is geen arena voor twijfel, het is een instrument. De aanklager,
commissaris Mornay, presenteerde haar als archetype, verleidster, buitenlandse, femme fatale
die soldaten doet sterven met een glimlach. Ik voelde mijn
eigen woede, niet ongelukkig. Om haar leventje als courtisane, maar
om de gemakzucht waarmee men haar seksualiteit misbruikte om verraad
te suggereren. Alsof een vrouw die mannen lief heeft, automatisch
de vijand lief heeft. Ik pleitte zo scherp als ik kon.
Ik zei, wat u haar aanrekent is theater. U verwart
een podiumleugen met landsverraad. Ik wees op de werkelijke logica
van haar bestaan. Ze verkocht illusies, omdat de wereld die kocht.
Ze vroeg niet naar militaire plannen. Ze vroeg naar affectie,
naar geld, naar bewondering, bescherming. Ik probeerde te laten zien
dat haar verhaal van de Oosterse prinses, die zij zou zijn,
een handelsmerk was en geen onderdeel van een spionageopleiding. dat
een vrouw die zichzelf uitvindt niet per definitie een agent is,
maar iemand die probeert te overleven in een maatschappij die
vrouwen weinig andere routes schunt. Maar hoe meer ik pleitte,
hoe vaker ik zag dat de rechters niet luisterden met
hun oren, maar met hun vooroordelen. Het leger had zijn
verhaal al. Het had alleen nog een stem nodig om
het officieel te maken. En zij? Zij verdedigde zich ook.
Mata Hari. Ze sprak helder. Soms te helder. Ze gaf
toe dat ze geld had aangenomen. Niet om te verraden,
zei ze, maar om zich te redden. Ze stond rechtop
wanneer men haar probeerde te vernederen. En ik zag hoe
Bouchardon glimlachte bij elke zin waarin ze haar leven verklaarde.
Niet omdat ze zich tegensprak, maar omdat haar bestaan hem
gelijk gaf. In zijn dossier was het niet nodig om
te bewijzen dat ze geheimen doorgaf. Het volstond dat ze
een type was. En dat type had Frankrijk nu nodig.
De deliberatie duurde kort. Te kort voor een zaak die
overleven en doodging. Schuldig. Doodstraf. Ik keek naar haar. Ze
keek terug. Geen paniek. Eerder begrip van de scène. Ze
had al vaker een zaal tot stilte gedwongen. Alleen... viel
er nu geen applaus te verwachten. Ik diende een gratieverzoek in.
Ik kende Poincaré en de politieke wind. Ik wist wat
het antwoord zou zijn. Maar een advocaat die het niet probeert,
is geen advocaat. De gratie werd geweigerd.
Speaker 2: ik ben toch van de dag 15
Speaker 4: oktober 1917 vroeg in de ochtend. Ik was er niet bij.
Ik kon het niet. Misschien was het lafheid, misschien menselijkheid.
Ik heb het me altijd afgevraagd. Men vertelde me later
dat ze geen blinddoek wilde. Dat ze rechtop bleef staan.
Dat ze de soldaten... dat ze een kus van haar
hand in hun richting vlies. Het klinkt als een legende
en misschien is het dat ook. Maar als ik naar
de vrouw kijk die ik kende, dan past het. Margaretha
had altijd begrepen dat je soms kunt verliezen, maar de
manier waarop alsnog kunt regisseren. En dat had ze perfect gedaan.
Mata Hari stierf zoals ze geleefd had. Als iemand die
zichzelf niet liet reduceren tot het script van een ander,
zelfs al had dat script haar al veroordeeld.
Speaker 2: Ik ben het oog van de dageraar
Speaker 4: Was ze een spionne? Ik denk niet zoals men het
toen bedoelde. Ik denk niet dat ze een strategisch brein had,
dat ze legers deed oproeken. Ik denk wel dat ze
flirte met een wereld die dodelijk is voor amateurs. Ze
nam geld aan van Duitsers. Ze sprak met attachés. Ze
speelde dubbelspelletjes die ze niet beheerste. Ze overschatten de macht
van charme en onderschatten de vreedheid van staten. Zij was
geen monster. Zij was ook geen onschuldig lam. Zij was
een vrouw die dacht dat het leven een salon is
waarin je met schoonheid onderhandelt. En toen bleek de oorlog
een rechtbank waar schoonheid slechts als bewijsstuk telt. Tegen jou.
Ik had meer ervaring, meer prestige, meer woorden, maar ik
zat vast in dezelfde machine. Mijn regels, mijn internationaal recht,
mijn geloof in procedures, ze waren papier in een storm.
Ik zie soms nog die zaal, overal in uniformen en
in het midden, Een vrouw die tegen alle narratieven in
gewoon een mens bleef. Men heeft haar later tot een
mythe verheven. De ultieme spionne, de dodelijke danseres. Maar ik
herinner me vooral hoe ze in Saint-Lazare tegen me zei. Edouard,
ik heb geen geheimen, alleen verhalen. Ze had gelijk. En
in 1917 waren verhalen gevaarlijker dan kogels
Speaker 2: Een fantasie. TV Gelderland 2021