1
00:00:00,090 --> 00:00:09,539
Speaker 2: Matahari in fantasie. In monoloog geschreven en gespeeld door Patrick Bernal.

2
00:00:09,550 --> 00:00:16,059
MUZIEK Hij kruipt in de huid van Eduard Planet met

3
00:00:16,100 --> 00:00:27,320
Minnaar en advocaat. MUZIEK

4
00:00:37,729 --> 00:00:47,070
Speaker 4: Ik ontmoette Margaretha Zelle in Parijs, jaren voor de oorlog.

5
00:00:47,109 --> 00:00:51,939
Parijs was toen een theater dat zichzelf elke nacht opnieuw uitvond.

6
00:00:51,979 --> 00:00:56,320
Je kon er sterven van honger en toch leven in licht.

7
00:00:56,359 --> 00:01:02,719
Ze was opvallend, om het droog te zeggen. Geen broze muze,

8
00:01:02,740 --> 00:01:06,500
maar een vrouw die een kamer binnenkwam alsof ze die bezat.

9
00:01:07,420 --> 00:01:11,870
Zij sprak met een accent dat niet wilde kiezen tussen Friesland,

10
00:01:11,930 --> 00:01:16,349
Java of Montmartre. Of misschien koos ze net voor alle

11
00:01:16,390 --> 00:01:20,109
drie tegelijk. Ik wist natuurlijk dat ze niet uit een

12
00:01:20,170 --> 00:01:25,459
oosterse dynastie kwam. Wie een beetje rondliep in de salons,

13
00:01:25,519 --> 00:01:30,939
wist dat zij haar oorsprong met evenveel elegantie verzon als

14
00:01:30,980 --> 00:01:37,790
haar kostuums. Maar niemand stoorde zich daaraan. Parijs wilde betoverd worden.

15
00:01:37,829 --> 00:01:48,269
Waarheid was een hinderlijke bureaucratie. Ze vertelde mij verhalen over tempels, priesters,

16
00:01:48,310 --> 00:01:52,659
heilige dansen. En soms geloofde ik ze bijna omdat ze

17
00:01:52,689 --> 00:01:56,799
met zo'n ernst vertelde dat het niet meer uitmaakte of

18
00:01:56,819 --> 00:02:02,079
het waar was of niet. Haar talent was niet alleen dans.

19
00:02:02,120 --> 00:02:07,469
Het was overtuiging. Ze kon een mieten dragen, zoals anderen

20
00:02:07,519 --> 00:02:14,680
een jas, vanzelfsprekend, alsof die bij haar huid hoorde. Ik

21
00:02:14,699 --> 00:02:18,919
ben van nature niet lichtgelovig. Ik heb meer tijd doorgebracht

22
00:02:18,960 --> 00:02:23,629
met verdragen dan met dromen. Maar zij bezat iets wat

23
00:02:23,669 --> 00:02:27,069
ik mijn studenten altijd probeerde uit te leggen en wat

24
00:02:27,110 --> 00:02:33,520
ik zelf zelden zag. Het vermogen om een identiteit te

25
00:02:33,539 --> 00:02:39,400
maken uit pure wil. Zij was een vrouw die haar

26
00:02:39,460 --> 00:02:46,039
fantasie tot een levenskunst verhief. Ik wist ook dat ze

27
00:02:46,080 --> 00:02:52,219
geld nodig had. Elke danseres heeft geld nodig, elke courtisane ook.

28
00:02:52,240 --> 00:02:56,939
Het verschil is alleen wie dat hardop durft te zeggen.

29
00:02:56,979 --> 00:03:03,909
Ze leefde met mannen die haar horizon konden verruimen Officieren, bankiers, diplomaten,

30
00:03:03,939 --> 00:03:09,750
min of meer gekroonde hoofden. Ze gaf hun een fantasie

31
00:03:09,789 --> 00:03:16,310
en kreeg er huurgeld, juwelen, vrijheid voor terug. Le tout

32
00:03:16,349 --> 00:03:25,639
Paris noemde dat immoreel. Le tout Paris kocht er tickets voor.

33
00:03:25,699 --> 00:03:30,500
In die tijd was ze gelukkig, denk ik. Veel gelukkiger

34
00:03:30,539 --> 00:03:35,860
dan later. En ik, ik was een van haar passanten.

35
00:03:35,900 --> 00:03:40,349
Een minnaar in een stad waar minnaars zo ontelbaar zijn

36
00:03:40,409 --> 00:03:45,650
als stoeptegels. Ik ben oud genoeg om dat zonder gijnen

37
00:03:45,689 --> 00:03:51,680
te bekennen. Toen mijn werk me weer opslokte, doofde onze

38
00:03:51,719 --> 00:03:58,259
verhouding uit zoals veel verhoudingen dat doen. Zonder explosie, met

39
00:03:58,300 --> 00:04:01,750
een beetje spijt Met het gevoel dat je even een

40
00:04:01,770 --> 00:04:06,389
rol in elkaars toneelstuk mag spelen

41
00:04:07,129 --> 00:04:12,789
Speaker 2: Ik ben Matahari, prinses uit het oosten. Ze zeggen dat

42
00:04:12,830 --> 00:04:18,310
ik niet besta, dat ik ben ontstaan uit. De oceaan

43
00:04:18,329 --> 00:04:24,519
van jouw verbeelding, maar ik besta. Kijk mij, hoor hoe

44
00:04:24,560 --> 00:04:29,860
ik voor je zing. En ik ben echt. Echt zoals

45
00:04:29,889 --> 00:04:34,920
de maan in de sterren. En ik ben gekomen, voortgekomen

46
00:04:35,019 --> 00:04:40,259
uit jouw dromen. Ik ben het oog van de dageraad

47
00:04:40,360 --> 00:04:45,800
en ik dans voor Shiva. Hij die vernietigt om de

48
00:04:45,839 --> 00:04:49,399
wereld opnieuw te creëren.

49
00:04:49,480 --> 00:05:01,060
Speaker 4: Augustus 1914. Het woord oorlog... viel eerst als een champagnefles op marmer. Hard, onwerkelijk,

50
00:05:01,120 --> 00:05:06,399
uiteenspattend met een knal. En het evolueerde tot een dagelijkse

51
00:05:06,459 --> 00:05:14,680
serie regelmatige hamerslagen. Reizigers waren verdacht, talen een risico, reputaties

52
00:05:14,709 --> 00:05:20,300
een dossier. De etablissementen waar ze vroeger dansten voor generaals,

53
00:05:20,379 --> 00:05:26,920
sloten of veranderden in nerveuze roddelcafés. Ik zag hoe zelfs

54
00:05:26,959 --> 00:05:33,500
in de rechtbanken de lucht dikker werd. Mensen wilden oorzaken, namen, gezichten.

55
00:05:33,560 --> 00:05:41,000
Iedereen zocht de reden waarom zonen stierven. En zij... Zij

56
00:05:41,040 --> 00:05:47,319
was een neutrale Nederlandse. Reizen kon ze nog. Dat maakte

57
00:05:47,339 --> 00:05:51,360
haar voor de ene helft van Frankrijk nuttig en voor

58
00:05:51,399 --> 00:05:56,600
de andere helft onverdraaglijk. Ik hoorde haar na een weer

59
00:05:56,699 --> 00:06:01,899
opduiken in 1916 in een context waarin ik haar nooit had

60
00:06:01,939 --> 00:06:07,769
willen zien. Contraspionage. Ze had contact met Ladoux, zei men.

61
00:06:09,040 --> 00:06:13,779
Ladoe van de Franse geheime dienst. Ze ging naar Spanje.

62
00:06:13,839 --> 00:06:19,180
Er waren Duitsers, Fransen, telegrammen, codes. Ik weet nog dat

63
00:06:19,220 --> 00:06:26,040
ik dacht, Margrethe, wat doe je in godsnaam? Maar ik

64
00:06:26,100 --> 00:06:33,220
zei het niet. We spraken nauwelijks nog met elkaar. Mensen

65
00:06:33,259 --> 00:06:37,360
drijven uiteen langs lijnen die je pas later op de

66
00:06:37,379 --> 00:07:01,449
kaart te zien krijgt. 13 februari 1917. Ik was op weg

67
00:07:01,470 --> 00:07:05,980
naar het Palais de Justice toen ik het gerucht hoorde.

68
00:07:06,019 --> 00:07:11,279
Mata Hari is opgepakt. Parijs leefde op dat nieuws zoals

69
00:07:11,300 --> 00:07:17,300
een uitgeput lichaam op cafeïne. Eindelijk een verhaal, eindelijk een schurk,

70
00:07:17,399 --> 00:07:22,220
eindelijk iemand van wie je kon zeggen, zij is de oorzaak.

71
00:07:22,259 --> 00:07:25,379
Ik vroeg meteen om het dossier. Niet omdat ik al

72
00:07:25,399 --> 00:07:28,600
besloten had haar te verdedigen, maar omdat ik niet kon

73
00:07:28,639 --> 00:07:31,860
verdragen dat men een vrouw, van wie ik ooit oprecht

74
00:07:31,879 --> 00:07:36,449
had gehouden, zou vermalen zonder dat iemand haar kant van

75
00:07:36,470 --> 00:07:47,139
de zaak hoorde. En toen stierf mijn zoon Jean. Harts, vrijwilliger,

76
00:07:47,180 --> 00:07:53,569
diffus in Roemenië. Een brief met droge zinnen, een kist

77
00:07:53,610 --> 00:08:03,540
die later kwam. Rauw, maatje, trager, maar soms ook koppiger.

78
00:08:03,569 --> 00:08:11,089
Kort daarna werd ik aangewezen als commies d'office. Toegewezen verdediger,

79
00:08:11,129 --> 00:08:17,029
alsof zoiets neutraal is. Ik wist meteen wat het betekende.

80
00:08:17,069 --> 00:08:21,889
Het leger wilde een respectabele man in de zaal, zodat

81
00:08:21,949 --> 00:08:28,560
het vonnis achteraf niet als haastwerk overkwam. Zodat men kon zeggen,

82
00:08:28,600 --> 00:08:35,159
zelfs Clunay kon haar niet redden. Ik aanvaarde toch. Je

83
00:08:35,200 --> 00:08:39,250
laat je niet uit een proces drijven omdat je vermoedt

84
00:08:39,269 --> 00:08:43,169
dat het slecht eindigt. Dat heeft mijn beroep me wel

85
00:08:43,190 --> 00:08:44,870
geleerd

86
00:08:46,610 --> 00:08:50,639
Speaker 2: Ik ben het oog van de dageraad en ik dans

87
00:08:50,659 --> 00:09:02,590
voor Shiva. Hij die vernietigt om de wereld opnieuw te creëren.

88
00:09:02,710 --> 00:09:07,440
En ik werp me sluizen Weer mijn slijers af. Weer

89
00:09:07,480 --> 00:09:11,870
mijn slijers af. Weer mijn slijers af. En ik werd

90
00:09:11,889 --> 00:09:16,710
mijn slijers af. Weer mijn slijers af. Weer mijn slijers af.

91
00:09:35,129 --> 00:09:39,389
Speaker 4: Ik zag haar in zijn lazaar. Niet op een podium,

92
00:09:39,429 --> 00:09:43,340
niet in juwelen, niet in het licht waarmee ze haar

93
00:09:43,379 --> 00:09:49,600
lichaam tot mieten had gemaakt. Maar in gevangeniskleren, onder het

94
00:09:49,639 --> 00:09:53,490
oog van nonnen, in een ruimte die koud is op

95
00:09:53,500 --> 00:09:58,669
een manier die niets met temperatuur te maken heeft. Ze

96
00:09:58,690 --> 00:10:04,470
glimlachte nog. Dat trof me het meest. Niet omdat ze

97
00:10:04,509 --> 00:10:13,690
gelukkig was, maar omdat die glimlach haar laatste wapen was. Edouard,

98
00:10:13,730 --> 00:10:18,269
zei ze, alsof we gisteren nog wijn hadden gedronken. Ze

99
00:10:18,320 --> 00:10:23,679
maken een vergissing. Ladou weet dat ik voor Frankrijk gewerkt heb.

100
00:10:23,720 --> 00:10:29,210
Ze sprak snel. Een mengeling van verontwaardiging en oprechte verbazing.

101
00:10:29,250 --> 00:10:34,350
Ze begreep nog niet dat oorlog geen ruimte laat voor verrassing.

102
00:10:34,409 --> 00:10:38,049
Oorlog is een machine die, als ze eenmaal een doelwit

103
00:10:38,090 --> 00:10:44,750
gevonden heeft, haar argumenten ernaartoe buigt. Ik vroeg haar naar

104
00:10:44,789 --> 00:10:52,889
het Duitse geld. Ze zuchtte. Twintigduizend francs, ja. omdat ze

105
00:10:52,950 --> 00:10:58,529
in Berlijn mijn bond hebben afgepakt. Ik moest leven? Is

106
00:10:58,570 --> 00:11:06,179
dat spionage? Ach, zodra je in oorlogstijd ja zegt op

107
00:11:06,220 --> 00:11:13,340
een financieel voorstel, heeft de aanklager al een halve overwinning.

108
00:11:13,379 --> 00:11:18,100
Ze vertelde me ook over Madrid, over de Duitse militair

109
00:11:18,120 --> 00:11:22,919
attaché von Kalle, Over hun gesprekken, over Ladoux die haar

110
00:11:22,940 --> 00:11:29,080
had gevraagd te luisteren, te lokken, te rapporteren. Ze wilde

111
00:11:29,120 --> 00:11:33,299
dat ik deed wat ik altijd doe, zei ze. Een

112
00:11:33,360 --> 00:11:40,379
rol spelen. En ik speelde voor Frankrijk. Ik geloofde dat

113
00:11:40,450 --> 00:11:45,549
ze dacht dat ze dat deed. En ik geloofde dat

114
00:11:45,610 --> 00:11:50,350
ze niet begreep hoe klein de marges waren... Zij was

115
00:11:50,389 --> 00:11:56,110
geen professioneel agent, maar de Harry was een vrouw die

116
00:11:56,149 --> 00:12:01,330
in een wereld van intieme transacties leefde en dacht dat

117
00:12:01,370 --> 00:12:17,100
die regels op de staat konden worden toegepast. Als ik

118
00:12:17,179 --> 00:12:24,129
eerlijk ben, Ik heb zelden een zo vijandig opgebouwd dossier gelezen.

119
00:12:24,149 --> 00:12:28,980
Kapitein Bouchardon, die het onderzoek voerde tegen haar, begon niet

120
00:12:29,019 --> 00:12:32,120
met de vraag wat ze had gedaan, maar met de

121
00:12:32,159 --> 00:12:36,659
stelling wie ze was. In zijn ogen was haar leven

122
00:12:36,720 --> 00:12:41,960
zelf het bewijs. Ze had gelogen over haar afkomst, dus

123
00:12:42,019 --> 00:12:46,759
was ze van nature leugenachtig. Ze had minnaars in uniform.

124
00:12:47,409 --> 00:12:52,700
Dus had ze toegang tot geheimen. Ze had geld nodig.

125
00:12:52,740 --> 00:13:00,220
Dus was ze koopbaar. Ze reisde als neutraal persoon. Dus

126
00:13:00,259 --> 00:13:07,779
moest ze voor iemand werken. Dat is geen juridische redenering.

127
00:13:07,830 --> 00:13:15,070
Dat is morele algebra. Er waren telegrammen uit Madrid. Een

128
00:13:15,149 --> 00:13:21,929
agentnummer H1. 21. Mijn vakgebied is de betekenis van woorden

129
00:13:21,970 --> 00:13:26,200
tussen staten. Ik weet hoe makkelijk een code verkeerd gelezen

130
00:13:26,240 --> 00:13:31,039
kan worden en hoe makkelijk men haar kan willen lezen

131
00:13:31,059 --> 00:13:37,259
zoals het uitkomt. Ik zag vooral wat ontbrak. Een kaart,

132
00:13:37,279 --> 00:13:43,429
een plan, concrete militaire informatie die haar handschrift droeg. Er

133
00:13:43,470 --> 00:13:48,370
was geen enkel bewijs van een geheim dat door haar

134
00:13:48,409 --> 00:13:57,519
de grens overging. Maar in 1917 is afwezigheid van bewijs geen argument.

135
00:13:57,580 --> 00:14:02,720
Het is een uitnodiging tot fantasie

136
00:14:04,799 --> 00:14:12,039
Speaker 2: De sterren die glinsteren in de nachthemel Het zand onder

137
00:14:12,059 --> 00:14:16,980
je voeten De lucht die je ademt, de lucht die

138
00:14:17,039 --> 00:14:24,190
je ademt. Ik ben het geluid van de zee, de

139
00:14:24,250 --> 00:00:00,000
wind die fluistert in de polen. 24

140
00:14:51,879 --> 00:15:00,210
Speaker 4: juli 1917. De zaal van het Conseil de Gaille was niet groot.

141
00:15:00,269 --> 00:15:06,080
Geen publiek, geen pers, alleen uniformen, papier en de muffigeur

142
00:15:06,120 --> 00:15:11,440
van een land dat van zichzelf redding eist. Ik sta

143
00:15:11,480 --> 00:15:17,769
daar anders dan in een burgerlijke rechtbank. Een militair tribunaal

144
00:15:17,809 --> 00:15:23,909
is geen arena voor twijfel, het is een instrument. De aanklager,

145
00:15:23,950 --> 00:15:32,110
commissaris Mornay, presenteerde haar als archetype, verleidster, buitenlandse, femme fatale

146
00:15:32,149 --> 00:15:39,100
die soldaten doet sterven met een glimlach. Ik voelde mijn

147
00:15:39,179 --> 00:15:45,279
eigen woede, niet ongelukkig. Om haar leventje als courtisane, maar

148
00:15:45,320 --> 00:15:50,620
om de gemakzucht waarmee men haar seksualiteit misbruikte om verraad

149
00:15:50,659 --> 00:15:55,899
te suggereren. Alsof een vrouw die mannen lief heeft, automatisch

150
00:15:55,940 --> 00:16:03,190
de vijand lief heeft. Ik pleitte zo scherp als ik kon.

151
00:16:03,250 --> 00:16:08,789
Ik zei, wat u haar aanrekent is theater. U verwart

152
00:16:08,830 --> 00:16:14,500
een podiumleugen met landsverraad. Ik wees op de werkelijke logica

153
00:16:14,539 --> 00:16:20,120
van haar bestaan. Ze verkocht illusies, omdat de wereld die kocht.

154
00:16:20,159 --> 00:16:24,669
Ze vroeg niet naar militaire plannen. Ze vroeg naar affectie,

155
00:16:24,690 --> 00:16:30,929
naar geld, naar bewondering, bescherming. Ik probeerde te laten zien

156
00:16:30,950 --> 00:16:36,029
dat haar verhaal van de Oosterse prinses, die zij zou zijn,

157
00:16:36,090 --> 00:16:42,220
een handelsmerk was en geen onderdeel van een spionageopleiding. dat

158
00:16:42,240 --> 00:16:47,480
een vrouw die zichzelf uitvindt niet per definitie een agent is,

159
00:16:47,500 --> 00:16:51,120
maar iemand die probeert te overleven in een maatschappij die

160
00:16:51,159 --> 00:16:57,039
vrouwen weinig andere routes schunt. Maar hoe meer ik pleitte,

161
00:16:57,080 --> 00:17:00,200
hoe vaker ik zag dat de rechters niet luisterden met

162
00:17:00,220 --> 00:17:08,430
hun oren, maar met hun vooroordelen. Het leger had zijn

163
00:17:08,470 --> 00:17:12,329
verhaal al. Het had alleen nog een stem nodig om

164
00:17:12,349 --> 00:17:19,829
het officieel te maken. En zij? Zij verdedigde zich ook.

165
00:17:19,869 --> 00:17:26,670
Mata Hari. Ze sprak helder. Soms te helder. Ze gaf

166
00:17:26,710 --> 00:17:30,450
toe dat ze geld had aangenomen. Niet om te verraden,

167
00:17:30,490 --> 00:17:33,980
zei ze, maar om zich te redden. Ze stond rechtop

168
00:17:34,019 --> 00:17:38,160
wanneer men haar probeerde te vernederen. En ik zag hoe

169
00:17:38,720 --> 00:17:44,049
Bouchardon glimlachte bij elke zin waarin ze haar leven verklaarde.

170
00:17:44,089 --> 00:17:48,230
Niet omdat ze zich tegensprak, maar omdat haar bestaan hem

171
00:17:48,269 --> 00:17:51,750
gelijk gaf. In zijn dossier was het niet nodig om

172
00:17:51,789 --> 00:17:56,279
te bewijzen dat ze geheimen doorgaf. Het volstond dat ze

173
00:17:56,339 --> 00:18:03,900
een type was. En dat type had Frankrijk nu nodig.

174
00:18:22,250 --> 00:18:27,390
De deliberatie duurde kort. Te kort voor een zaak die

175
00:18:27,450 --> 00:18:38,180
overleven en doodging. Schuldig. Doodstraf. Ik keek naar haar. Ze

176
00:18:38,200 --> 00:18:45,240
keek terug. Geen paniek. Eerder begrip van de scène. Ze

177
00:18:45,279 --> 00:18:50,480
had al vaker een zaal tot stilte gedwongen. Alleen... viel

178
00:18:50,519 --> 00:18:57,890
er nu geen applaus te verwachten. Ik diende een gratieverzoek in.

179
00:18:57,930 --> 00:19:02,589
Ik kende Poincaré en de politieke wind. Ik wist wat

180
00:19:02,630 --> 00:19:09,200
het antwoord zou zijn. Maar een advocaat die het niet probeert,

181
00:19:09,259 --> 00:19:14,980
is geen advocaat. De gratie werd geweigerd.

182
00:19:17,259 --> 00:00:00,000
Speaker 2: ik ben toch van de dag 15

183
00:20:06,410 --> 00:20:15,359
Speaker 4: oktober 1917 vroeg in de ochtend. Ik was er niet bij.

184
00:20:15,420 --> 00:20:21,460
Ik kon het niet. Misschien was het lafheid, misschien menselijkheid.

185
00:20:21,529 --> 00:20:26,769
Ik heb het me altijd afgevraagd. Men vertelde me later

186
00:20:26,809 --> 00:20:33,299
dat ze geen blinddoek wilde. Dat ze rechtop bleef staan.

187
00:20:33,339 --> 00:20:40,130
Dat ze de soldaten... dat ze een kus van haar

188
00:20:40,190 --> 00:20:48,289
hand in hun richting vlies. Het klinkt als een legende

189
00:20:48,329 --> 00:20:52,140
en misschien is het dat ook. Maar als ik naar

190
00:20:52,180 --> 00:20:58,440
de vrouw kijk die ik kende, dan past het. Margaretha

191
00:20:58,460 --> 00:21:03,519
had altijd begrepen dat je soms kunt verliezen, maar de

192
00:21:03,559 --> 00:21:12,640
manier waarop alsnog kunt regisseren. En dat had ze perfect gedaan.

193
00:21:12,660 --> 00:21:17,759
Mata Hari stierf zoals ze geleefd had. Als iemand die

194
00:21:17,779 --> 00:21:22,609
zichzelf niet liet reduceren tot het script van een ander,

195
00:21:22,619 --> 00:21:31,069
zelfs al had dat script haar al veroordeeld.

196
00:21:31,150 --> 00:21:33,650
Speaker 2: Ik ben het oog van de dageraar

197
00:21:37,230 --> 00:21:42,960
Speaker 4: Was ze een spionne? Ik denk niet zoals men het

198
00:21:43,000 --> 00:21:48,140
toen bedoelde. Ik denk niet dat ze een strategisch brein had,

199
00:21:48,180 --> 00:21:52,839
dat ze legers deed oproeken. Ik denk wel dat ze

200
00:21:52,900 --> 00:21:57,920
flirte met een wereld die dodelijk is voor amateurs. Ze

201
00:21:57,940 --> 00:22:03,019
nam geld aan van Duitsers. Ze sprak met attachés. Ze

202
00:22:03,059 --> 00:22:08,700
speelde dubbelspelletjes die ze niet beheerste. Ze overschatten de macht

203
00:22:08,720 --> 00:22:16,049
van charme en onderschatten de vreedheid van staten. Zij was

204
00:22:16,089 --> 00:22:21,529
geen monster. Zij was ook geen onschuldig lam. Zij was

205
00:22:21,549 --> 00:22:24,910
een vrouw die dacht dat het leven een salon is

206
00:22:24,930 --> 00:22:29,730
waarin je met schoonheid onderhandelt. En toen bleek de oorlog

207
00:22:29,769 --> 00:22:36,269
een rechtbank waar schoonheid slechts als bewijsstuk telt. Tegen jou.

208
00:22:40,670 --> 00:22:45,319
Ik had meer ervaring, meer prestige, meer woorden, maar ik

209
00:22:45,339 --> 00:22:51,819
zat vast in dezelfde machine. Mijn regels, mijn internationaal recht,

210
00:22:51,859 --> 00:22:58,720
mijn geloof in procedures, ze waren papier in een storm.

211
00:22:58,819 --> 00:23:04,549
Ik zie soms nog die zaal, overal in uniformen en

212
00:23:04,589 --> 00:23:10,119
in het midden, Een vrouw die tegen alle narratieven in

213
00:23:10,180 --> 00:23:16,319
gewoon een mens bleef. Men heeft haar later tot een

214
00:23:16,359 --> 00:23:22,759
mythe verheven. De ultieme spionne, de dodelijke danseres. Maar ik

215
00:23:22,819 --> 00:23:29,609
herinner me vooral hoe ze in Saint-Lazare tegen me zei. Edouard,

216
00:23:29,670 --> 00:23:38,170
ik heb geen geheimen, alleen verhalen. Ze had gelijk. En

217
00:23:38,210 --> 00:23:47,349
in 1917 waren verhalen gevaarlijker dan kogels

218
00:23:49,980 --> 00:24:42,160
Speaker 2: Een fantasie. TV Gelderland 2021