Speaker 2: Want er was eens een winter die niet wilder gaat.
Speaker 2: En zo kon de lente niet komen. Het ijs bleef
Speaker 2: op het water staan. En er kwamen geen bladeren. Aan
Speaker 2: de bomen Een grijsaard sprak Dit land raakt nooit ondooid
Speaker 2: Als wij niet het voorbeeld geven Alleen wat sterft kan
Speaker 2: er leven
Speaker 3: Welkom bij Koude Kwesties. de historische cold case reeks van
Speaker 3: ware misdaad. Ik ben Patrick Bernauw en in deze aflevering
Speaker 3: openen mijn artificieel assistente Nora en ik een dossier zonder rechtbank,
Speaker 3: zonder bekentenis, zonder procesverbaal, zonder lijkzak, zonder fatsoenlijke verdachtenlijst en
Speaker 3: zonder één levende getuige die zich nog kan herinneren wat
Speaker 3: daar in dat natte, donkere Drentse veen Precies is gebeurd.
Speaker 3: Alleen dit is zeker. Er was een meisje en ze
Speaker 3: was jong, ongeveer zestien. Dit meisje kwam niet vanzelf in
Speaker 3: het moeras terecht. Iemand, of meerdere iemanden, heeft haar leven
Speaker 3: beëindigd met een koord om de hals, een mond aan
Speaker 3: de hals of sleutelbeenstreek, En een behandeling van haar lichaam
Speaker 3: die zelfs 2000 jaar later nog klinkt als een bericht uit
Speaker 3: een wereld waar mededogen eerder een gerucht was dan een
Speaker 3: deugd
Speaker 4: Het dorp heet Ide. De provincie Drenthe. De tijd rond
Speaker 4: het begin van onze jaartelling. Ruwweg tussen 54 voor Christus en 128
Speaker 4: na Christus. Vomes radiokoostoftatering. Het lichaam werd in 1897 teruggevonden. In
Speaker 4: werkelijkheid in het stijfveen tussen Iede en Vries. Ook al
Speaker 4: werd aanvankelijk een andere vindplaats opgegeven. De mannen die haar vonden,
Speaker 4: verstopten haar eerst onder heideplaggen.
Speaker 3: Ze waren geschrokken, of bang, of beiden. Een gezonde reflex
Speaker 3: overigens wanneer een veen je plots een mens teruggeeft
Speaker 4: Dossier geopend. Slachtoffer, onbekende jonge vrouw. Bekend als het meisje
Speaker 4: van Iede. Leeftijd bij overlijden, ongeveer 16 jaar. Lengte, ongeveer 1,40 meter.
Speaker 4: Fysieke bijzonderheden. Een afwijking van de rug, doorgaans beschreven als scoliose.
Speaker 4: Mogelijk liep ze daardoor scheef of mank. Rond de hals
Speaker 4: werd een wolle band aangetroffen. Er was ook een steekwond
Speaker 4: nabij de hals of linkerschouder in de sleutelbeenstreek. De meest
Speaker 4: waarschijnlijke doodsoorzaak is wurriging met de koord. De steekwond was
Speaker 4: waarschijnlijk niet de primaire doodsoorzaak
Speaker 3: En daar zit je dan, als moderne speurneus in een
Speaker 3: prehistorisch moerasdossier
Speaker 4: Er zijn geen camerabeelden. Er is geen DNA van een verdachte.
Speaker 4: Er loerde geen buurvrouw achter een gordijn. Er is alleen zuurveenwater,
Speaker 4: een wolle band... Een jong lichaam en de brute arrogantie
Speaker 4: waarmee de oudheid haar geheimen bewaart. MUZIEK
Speaker 3: In 1897 steken turfgravers in het veen. Een gewone werkdag. Als
Speaker 3: je gewone werkdag definieert als nat, zwaar, koud en uitstekend
Speaker 3: geschikt om iets afschuwelijks op te duiven. Dan duikt ze
Speaker 3: op uit het veen. Het meisje. De turfstekers schrikken zo
Speaker 3: erg dat ze het lichaam weer toedekken. Later belandt het
Speaker 3: in assen. in het Drents Museum. Maar tegen dan is
Speaker 3: al schade aangericht. Delen van het lichaam raken verloren of beschadigd.
Speaker 3: Haar en tanden verdwijnen. En de conservering volgens de normen
Speaker 3: van de 19e eeuw... gaat ongeveer even subtiel tekeer als
Speaker 3: een olifant in een porseleinenkast.
Speaker 4: Dat maakt dit niet alleen een oude moordzaak... maar ook
Speaker 4: een verminkt dossier... De body of evidence is letterlijk gehavend
Speaker 4: geraakt tussen vondst, transport en vroege museale behandeling. Wat we
Speaker 4: vandaag weten is dus al gefilterd door toeval, ontzetting, amateurisme
Speaker 4: en negentiende-eeuwse nieuwsgierigheid
Speaker 3: Wat weten we over haar als mens, Noore
Speaker 4: We kennen haar naam, haar stem, niet. We weten niet
Speaker 4: wie haar gemist heeft. Of dat er iemand was die
Speaker 4: om haar weende. Misschien dat iemand haar dood als noodzakelijk beschouwde.
Speaker 4: Heilig noemde. Een gepaste strafvond. Of simpelweg het gevolg van
Speaker 4: iets dat de groep zo had beslist
Speaker 3: Maar ze was jong, klein voor haar leeftijd en had
Speaker 3: een kromming van de wervelkolom. Aan de rechterkant zouden haar
Speaker 3: haren weggeschoren kunnen geweest zijn, al is daar later een
Speaker 3: nuance opgemaakt. Sommige onderzoekers denken dat die asymmetrie ook kan
Speaker 3: komen door blootstelling aan zuurstof en vervorming na de vondst.
Speaker 3: Met andere woorden, zelfs haar kapsel weigert zich volledig te
Speaker 3: laten verhoren.
Speaker 4: De kanon van Nederland en andere samenvattingen noemen het afgeschoren
Speaker 4: haar nog altijd. Maar hedendaagse discussies houden rekening met tafonomische verklaringen.
Speaker 3: Dat woord tafonomisch moet je toch even uitleggen, Nora.
Speaker 4: Taphonomisch verwijst naar processen en factoren die plaatsvinden vanaf het
Speaker 4: moment van overlijden van een organisme tot en met de
Speaker 4: fossilisatie of het uiteindelijke behoud in de bodem. Zeker is
Speaker 4: vooral dat haar lichaam afwijkingen vertoonde die in een kleine
Speaker 4: gemeenschap zichtbaar moeten zijn geweest, zoals de scoliose en de
Speaker 4: asymmetrie in houding en bekken.
Speaker 3: Ze is dus zichtbaar anders. En dat is nooit een
Speaker 3: onbelangrijk detail wanneer je spreekt over oude gemeenschappen, rituelen, uitsluiting
Speaker 3: en angst. Want laten we eerlijk zijn. De mensheid heeft
Speaker 3: door de eeuwen heen een bedroevend talent getoond om lichamelijke kwetsbaarheid,
Speaker 3: afwijking of anders zijn te zien als een teken. Van goden,
Speaker 3: van schuld, van onheil. Van uitverkiezing, van besmetting. Meestal afhankelijk
Speaker 3: van wie de macht had en hoe slecht de oogst
Speaker 3: was
Speaker 3: Laten we even naar de omstandigheden van haar dood kijken.
Speaker 3: Het meisje droeg een wollemband om de hals. Die band
Speaker 3: was meerdere keren om de nek geslagen. Het Rens Museum
Speaker 3: noemt haar ronduit een jonge vrouw die rond het begin
Speaker 3: van onze jaartelling werd geofferd. De kanon van Nederland formuleert voorzichtiger,
Speaker 3: maar ook stevig. Men denkt nu waarschijnlijk aan een offer
Speaker 3: aan de goden. Vroeger werd wel aan straf voor een
Speaker 3: misdaad gedacht, maar dat ziet men tegenwoordig minder als verklaring.
Speaker 3: De kanon zegt er zelfs bij dat men na veel
Speaker 3: onderzoek denkt dat het meisje niet gestraft werd voor een misdaad.
Speaker 3: Daarnaast was er een steekwond in de hals of sleutelbeenstreek.
Speaker 3: Moderne samenvattingen van het onderzoek stellen dat die wond vermoedelijk
Speaker 3: niet de doodsoorzaak was. De meest waarschijnlijke doodsoorzaak ligt bij
Speaker 3: verwurging of wurging met het koord. Er zijn bovendien geen
Speaker 3: klassieke aanwijzingen van een lange worsteling bekend in de vaak
Speaker 3: geciteerde moderne reconstructies, wat de mogelijkheid openlaat dat ze snel
Speaker 3: werd overmeesterd, al dan niet bewusteloos raakte of zich eenvoudig
Speaker 3: niet kon verzetten tegen een georganiseerde groep.
Speaker 5: TV Gelderland 2021 Je voelt het bijna lichamelijk, niet? Dat hakelige
Speaker 5: verschil tussen...
Speaker 3: Razernij en procedure. Dit lijkt in elk geval niet op
Speaker 3: een toevallige ruzie langs een pad. Dit ruikt naar iets
Speaker 3: wat gedaan werd omdat het gedaan moest worden. Althans, volgens
Speaker 3: de mensen die erbij stonden.
Speaker 4: En daar komen we bij de centrale vraag van deze aflevering.
Speaker 4: Was dit een rituele executie? Een strafmoord? Een offer? Een zuivering?
Speaker 4: Of een vorm van sociale uitschakeling die wij vandaag niet
Speaker 4: eens netjes meer in woorden kunnen vangen zonder misselijk te
Speaker 4: worden
Speaker 3: De kanon van Nederland vat het dilemma schitterend hard samen.
Speaker 3: Bij veel lichamen zien we vaak geweld, maar we weten
Speaker 3: niet altijd of het gaat om moord, straf of offer.
Speaker 3: Het Drents Museum gaat nog een stap verder en noemt
Speaker 3: haar in de collectieomschrijving een jonge vrouw die vlakbij Iede
Speaker 3: werd geofferd
Speaker 4: Toch blijft voorzichtigheid nodig. Offer is een interpretatie, geen bekentenis
Speaker 4: uit een welbepaalde brom. Er is geen geschreven verslag uit
Speaker 4: haar gemeenschap dat uitlegt waarom zij werd gekozen. We hebben
Speaker 4: alleen de context. Veenlijken, oftewel gemumificeerde stoffelijke resten van mens
Speaker 4: of dier in Noordwest-Europa, vertonen vaak tekenen van opzettelijk geweld
Speaker 4: en bewuste depositie in natte landschappen, wat onderzoekers geregeld in
Speaker 4: verband brengen met ritueel, straf of bijde. Bij het meisje
Speaker 4: van Iede wijzen de halsband, de wond, de plaatsing in
Speaker 4: het veen en de bredere vergelijkingen sterk in rituele richting.
Speaker 4: Maar het motief blijft ongrijpbaar.
Speaker 3: Precies. Een archeoloog zegt rituele context. Een misdaad auteur denkt
Speaker 3: georganiseerde executie zonder beroepsmogelijkheid. En een cynicus zoals ik merkt
Speaker 3: op dat ritueel vaak gewoon geweld is in nette kleren.
Speaker 4: Haar scolioze en mogelijke mankengang maken het voorstelbaar dat ze
Speaker 4: sociaal opviel. In sommige bredere wetenschappelijke discussies over veenlijken is
Speaker 4: uitsluiting een expliciet denkkader. Dat bewijst echter niets voor haar
Speaker 4: individuele zaak. Het maakt alleen plausibel dat kwetsbaarheid en stigmatisering
Speaker 4: een rol speelden in de keuze van het slachtoffer.
Speaker 3: Dat laatste scenario vind ik tegelijk het meest menselijk en
Speaker 3: het meest afschuwelijk, omdat het zo herkenbaar is. Een gemeenschap
Speaker 3: in spanning. Iemand die anders is, opvalt, niet terugslaat. Iemand
Speaker 3: die bruikbaar wordt als drager van angst, als zondebok. Dan
Speaker 3: hoef je geen moderne sociologie te kennen om te begrijpen
Speaker 3: hoe snel zij verandert in dus zij
Speaker 6: Wij oude goden zijn dol op bloed. Slacht zeven maasten vannacht.
Speaker 6: En wij eisen er acht. Of er
Speaker 7: zevenmaal zeven mannen... Nooit zullen wij zeggen... Dit voldoet. Want
Speaker 7: geloven zij in ons... Dan leven wij... Jij denkt dan
Speaker 7: wel dat we dood zijn. Men schenkt nu toch wijn.
Speaker 7: In plaats van bloed. Maar het is slechts schijn. Wij
Speaker 7: slapen niet eens zo diep. Noem ons bij de nacht.
Speaker 7: Kus onze rode mond. En wij ontwaken. Noem ons bij
Speaker 7: de naam. Kus onze rode mond.
Speaker 6: Bij ontwakend. Noem ons bij de naam. Kus onze rode mond.
Speaker 6: En wij ontwaken.
Speaker 3: En dan de tweede grote vraag van deze aflevering. Waarom
Speaker 3: werd ze gedood en vermengd? Dat woord vermengd moeten we
Speaker 3: voorzichtig gebruiken. Niet alles wat we vandaag aan het lichaam zien...
Speaker 3: hoeft het resultaat van opzettelijk geweld voor of tijdens de
Speaker 3: dood te zijn. Een deel van de schade ontstond door
Speaker 3: de vondst, de behandeling, het uitdrogen en het feit dat
Speaker 3: Veen nu eenmaal conserveert als een bezeten archivaar is, maar
Speaker 3: niet compleet. Tegelijk zijn er wel degelijk sporen van opzettelijk geweld.
Speaker 3: De halsband, de steekwond, mogelijk een doelbewuste behandeling van het lichaam.
Speaker 3: Het probleem is dat we niet elk litteken nog netjes
Speaker 3: kunnen toewijzen aan dader, moeras of negentiende-eeuwse turfwerker
Speaker 4: Dat onderscheid is cruciaal. De vraag waarom werd ze verminkt
Speaker 4: kan dus uiteenvallen in twee deelvragen. 1. Waarom moest ze
Speaker 4: voor of tijdens haar dood meer dan één vorm van
Speaker 4: geweld ondergaan? 2. Hoeveel van wat wij nu vermenking noemen,
Speaker 4: komt door latere beschadiging? Op de eerste vraag leidt het
Speaker 4: antwoord mogelijk omdat haar dood ritueel geladen was en meer
Speaker 4: dan één handeling betekenis droeg. Op de tweede, veel blijft
Speaker 4: onzeker door de kwalijke voorgeschiedenis
Speaker 3: Wat doen we met het meisje van Iden? We noemen
Speaker 3: deze zaak geen simpele moordzaak, want daarvoor is de context
Speaker 3: te geladen. We noemen deze zaak geen opgelost ritueel, want
Speaker 3: daarvoor ontbreekt de bekentenis van de geschiedenis. We noemen het
Speaker 3: geen strafgeval, want daarvoor blijft de schuldvraag te leeg. En
Speaker 3: we noemen het meisje van Iede zeker geen curiositeit, want
Speaker 3: dat zou... een laatste belediging zijn. In het veen van
Speaker 3: Drenthe bleef ze bewaard omdat de aarde haar niet wilde prijsgeven.
Speaker 3: Misschien is dat nog de meest menselijke daad in dit
Speaker 3: hele dossier. Het moeras heeft haar niet gered, maar het
Speaker 3: heeft wel geweigerd haar helemaal te laten verdwijnen. En zo
Speaker 3: kijkt ze ons nog altijd aan. Niet als symbool of legende,
Speaker 3: maar als een vraag die wij nog steeds niet fatsoenlijk
Speaker 3: kunnen beantwoorden. Wie beslist dat een jong leven geofferd mag worden?
Speaker 3: En hoeveel mensen moeten daarin meegaan voor gewalt op een
Speaker 3: ritueel gaat lijken
Speaker 2: En de lente kwam En zo gaat dat nu al
Speaker 2: eeuw na eeuw na eeuw.
Speaker 4: Dit was Koude Kwesties. Een aflevering van ware misdaad. Over
Speaker 4: het meisje van Iede.