WEBVTT

1
00:00:03.750 --> 00:00:16.699
<v Speaker 2>Want er was eens een winter die niet wilder gaat.

2
00:00:16.739 --> 00:00:22.480
<v Speaker 2>En zo kon de lente niet komen. Het ijs bleef

3
00:00:22.519 --> 00:00:35.340
<v Speaker 2>op het water staan. En er kwamen geen bladeren. Aan

4
00:00:35.380 --> 00:00:48.460
<v Speaker 2>de bomen Een grijsaard sprak Dit land raakt nooit ondooid

5
00:00:48.520 --> 00:00:57.030
<v Speaker 2>Als wij niet het voorbeeld geven Alleen wat sterft kan

6
00:00:57.109 --> 00:00:59.090
<v Speaker 2>er leven

7
00:00:59.130 --> 00:01:04.040
<v Speaker 3>Welkom bij Koude Kwesties. de historische cold case reeks van

8
00:01:04.079 --> 00:01:08.959
<v Speaker 3>ware misdaad. Ik ben Patrick Bernauw en in deze aflevering

9
00:01:09.019 --> 00:01:15.329
<v Speaker 3>openen mijn artificieel assistente Nora en ik een dossier zonder rechtbank,

10
00:01:15.439 --> 00:01:23.049
<v Speaker 3>zonder bekentenis, zonder procesverbaal, zonder lijkzak, zonder fatsoenlijke verdachtenlijst en

11
00:01:23.090 --> 00:01:27.030
<v Speaker 3>zonder één levende getuige die zich nog kan herinneren wat

12
00:01:27.049 --> 00:01:34.319
<v Speaker 3>daar in dat natte, donkere Drentse veen Precies is gebeurd.

13
00:01:34.359 --> 00:01:38.379
<v Speaker 3>Alleen dit is zeker. Er was een meisje en ze

14
00:01:38.400 --> 00:01:43.969
<v Speaker 3>was jong, ongeveer zestien. Dit meisje kwam niet vanzelf in

15
00:01:43.989 --> 00:01:50.150
<v Speaker 3>het moeras terecht. Iemand, of meerdere iemanden, heeft haar leven

16
00:01:50.189 --> 00:01:54.209
<v Speaker 3>beëindigd met een koord om de hals, een mond aan

17
00:01:54.230 --> 00:01:59.120
<v Speaker 3>de hals of sleutelbeenstreek, En een behandeling van haar lichaam

18
00:01:59.140 --> 00:02:03.480
<v Speaker 3>die zelfs 2000 jaar later nog klinkt als een bericht uit

19
00:02:03.500 --> 00:02:08.800
<v Speaker 3>een wereld waar mededogen eerder een gerucht was dan een

20
00:02:08.819 --> 00:02:10.469
<v Speaker 3>deugd

21
00:02:12.159 --> 00:02:18.620
<v Speaker 4>Het dorp heet Ide. De provincie Drenthe. De tijd rond

22
00:02:18.659 --> 00:02:27.979
<v Speaker 4>het begin van onze jaartelling. Ruwweg tussen 54 voor Christus en 128

23
00:02:26.050 --> 00:02:35.530
<v Speaker 4>na Christus. Vomes radiokoostoftatering. Het lichaam werd in 1897 teruggevonden. In

24
00:02:35.569 --> 00:02:41.509
<v Speaker 4>werkelijkheid in het stijfveen tussen Iede en Vries. Ook al

25
00:02:41.560 --> 00:02:47.240
<v Speaker 4>werd aanvankelijk een andere vindplaats opgegeven. De mannen die haar vonden,

26
00:02:47.280 --> 00:02:49.639
<v Speaker 4>verstopten haar eerst onder heideplaggen.

27
00:02:51.490 --> 00:02:57.560
<v Speaker 3>Ze waren geschrokken, of bang, of beiden. Een gezonde reflex

28
00:02:57.620 --> 00:03:01.080
<v Speaker 3>overigens wanneer een veen je plots een mens teruggeeft

29
00:03:02.259 --> 00:03:10.370
<v Speaker 4>Dossier geopend. Slachtoffer, onbekende jonge vrouw. Bekend als het meisje

30
00:03:10.389 --> 00:03:19.569
<v Speaker 4>van Iede. Leeftijd bij overlijden, ongeveer 16 jaar. Lengte, ongeveer 1,40 meter.

31
00:03:22.379 --> 00:03:31.020
<v Speaker 4>Fysieke bijzonderheden. Een afwijking van de rug, doorgaans beschreven als scoliose.

32
00:03:31.060 --> 00:03:36.210
<v Speaker 4>Mogelijk liep ze daardoor scheef of mank. Rond de hals

33
00:03:36.250 --> 00:03:41.090
<v Speaker 4>werd een wolle band aangetroffen. Er was ook een steekwond

34
00:03:41.129 --> 00:03:47.750
<v Speaker 4>nabij de hals of linkerschouder in de sleutelbeenstreek. De meest

35
00:03:47.770 --> 00:03:53.819
<v Speaker 4>waarschijnlijke doodsoorzaak is wurriging met de koord. De steekwond was

36
00:03:53.840 --> 00:03:57.030
<v Speaker 4>waarschijnlijk niet de primaire doodsoorzaak

37
00:03:58.379 --> 00:04:02.120
<v Speaker 3>En daar zit je dan, als moderne speurneus in een

38
00:04:02.159 --> 00:04:04.710
<v Speaker 3>prehistorisch moerasdossier

39
00:04:05.919 --> 00:04:12.150
<v Speaker 4>Er zijn geen camerabeelden. Er is geen DNA van een verdachte.

40
00:04:12.189 --> 00:04:18.949
<v Speaker 4>Er loerde geen buurvrouw achter een gordijn. Er is alleen zuurveenwater,

41
00:04:18.990 --> 00:04:24.290
<v Speaker 4>een wolle band... Een jong lichaam en de brute arrogantie

42
00:04:24.329 --> 00:04:31.939
<v Speaker 4>waarmee de oudheid haar geheimen bewaart. MUZIEK

43
00:04:54.459 --> 00:05:01.360
<v Speaker 3>In 1897 steken turfgravers in het veen. Een gewone werkdag. Als

44
00:05:01.399 --> 00:05:07.180
<v Speaker 3>je gewone werkdag definieert als nat, zwaar, koud en uitstekend

45
00:05:07.220 --> 00:05:12.620
<v Speaker 3>geschikt om iets afschuwelijks op te duiven. Dan duikt ze

46
00:05:12.699 --> 00:05:18.000
<v Speaker 3>op uit het veen. Het meisje. De turfstekers schrikken zo

47
00:05:18.060 --> 00:05:22.529
<v Speaker 3>erg dat ze het lichaam weer toedekken. Later belandt het

48
00:05:22.569 --> 00:05:27.060
<v Speaker 3>in assen. in het Drents Museum. Maar tegen dan is

49
00:05:27.100 --> 00:05:32.399
<v Speaker 3>al schade aangericht. Delen van het lichaam raken verloren of beschadigd.

50
00:05:32.420 --> 00:05:36.519
<v Speaker 3>Haar en tanden verdwijnen. En de conservering volgens de normen

51
00:05:36.560 --> 00:05:40.959
<v Speaker 3>van de 19e eeuw... gaat ongeveer even subtiel tekeer als

52
00:05:41.000 --> 00:05:44.569
<v Speaker 3>een olifant in een porseleinenkast.

53
00:05:44.610 --> 00:05:48.310
<v Speaker 4>Dat maakt dit niet alleen een oude moordzaak... maar ook

54
00:05:48.350 --> 00:05:53.800
<v Speaker 4>een verminkt dossier... De body of evidence is letterlijk gehavend

55
00:05:53.839 --> 00:06:01.000
<v Speaker 4>geraakt tussen vondst, transport en vroege museale behandeling. Wat we

56
00:06:01.019 --> 00:06:07.810
<v Speaker 4>vandaag weten is dus al gefilterd door toeval, ontzetting, amateurisme

57
00:06:07.870 --> 00:06:10.470
<v Speaker 4>en negentiende-eeuwse nieuwsgierigheid

58
00:06:11.850 --> 00:06:15.540
<v Speaker 3>Wat weten we over haar als mens, Noore

59
00:06:16.509 --> 00:06:21.689
<v Speaker 4>We kennen haar naam, haar stem, niet. We weten niet

60
00:06:21.750 --> 00:06:25.410
<v Speaker 4>wie haar gemist heeft. Of dat er iemand was die

61
00:06:25.470 --> 00:06:31.829
<v Speaker 4>om haar weende. Misschien dat iemand haar dood als noodzakelijk beschouwde.

62
00:06:31.889 --> 00:06:39.120
<v Speaker 4>Heilig noemde. Een gepaste strafvond. Of simpelweg het gevolg van

63
00:06:39.160 --> 00:06:41.680
<v Speaker 4>iets dat de groep zo had beslist

64
00:06:42.339 --> 00:06:45.360
<v Speaker 3>Maar ze was jong, klein voor haar leeftijd en had

65
00:06:45.420 --> 00:06:49.769
<v Speaker 3>een kromming van de wervelkolom. Aan de rechterkant zouden haar

66
00:06:49.810 --> 00:06:53.620
<v Speaker 3>haren weggeschoren kunnen geweest zijn, al is daar later een

67
00:06:53.660 --> 00:06:59.160
<v Speaker 3>nuance opgemaakt. Sommige onderzoekers denken dat die asymmetrie ook kan

68
00:06:59.199 --> 00:07:04.069
<v Speaker 3>komen door blootstelling aan zuurstof en vervorming na de vondst.

69
00:07:04.089 --> 00:07:08.610
<v Speaker 3>Met andere woorden, zelfs haar kapsel weigert zich volledig te

70
00:07:08.629 --> 00:07:09.810
<v Speaker 3>laten verhoren.

71
00:07:10.860 --> 00:07:15.879
<v Speaker 4>De kanon van Nederland en andere samenvattingen noemen het afgeschoren

72
00:07:15.939 --> 00:07:23.709
<v Speaker 4>haar nog altijd. Maar hedendaagse discussies houden rekening met tafonomische verklaringen.

73
00:07:23.750 --> 00:07:28.550
<v Speaker 3>Dat woord tafonomisch moet je toch even uitleggen, Nora.

74
00:07:29.470 --> 00:07:34.490
<v Speaker 4>Taphonomisch verwijst naar processen en factoren die plaatsvinden vanaf het

75
00:07:34.509 --> 00:07:38.180
<v Speaker 4>moment van overlijden van een organisme tot en met de

76
00:07:38.220 --> 00:07:44.180
<v Speaker 4>fossilisatie of het uiteindelijke behoud in de bodem. Zeker is

77
00:07:44.220 --> 00:07:48.560
<v Speaker 4>vooral dat haar lichaam afwijkingen vertoonde die in een kleine

78
00:07:48.579 --> 00:07:53.839
<v Speaker 4>gemeenschap zichtbaar moeten zijn geweest, zoals de scoliose en de

79
00:07:53.879 --> 00:07:56.050
<v Speaker 4>asymmetrie in houding en bekken.

80
00:07:57.519 --> 00:08:02.180
<v Speaker 3>Ze is dus zichtbaar anders. En dat is nooit een

81
00:08:02.240 --> 00:08:08.699
<v Speaker 3>onbelangrijk detail wanneer je spreekt over oude gemeenschappen, rituelen, uitsluiting

82
00:08:08.750 --> 00:08:14.329
<v Speaker 3>en angst. Want laten we eerlijk zijn. De mensheid heeft

83
00:08:14.370 --> 00:08:19.850
<v Speaker 3>door de eeuwen heen een bedroevend talent getoond om lichamelijke kwetsbaarheid,

84
00:08:19.910 --> 00:08:25.449
<v Speaker 3>afwijking of anders zijn te zien als een teken. Van goden,

85
00:08:25.490 --> 00:08:32.159
<v Speaker 3>van schuld, van onheil. Van uitverkiezing, van besmetting. Meestal afhankelijk

86
00:08:32.179 --> 00:08:35.679
<v Speaker 3>van wie de macht had en hoe slecht de oogst

87
00:08:35.720 --> 00:08:40.570
<v Speaker 3>was

88
00:08:49.370 --> 00:08:53.610
<v Speaker 3>Laten we even naar de omstandigheden van haar dood kijken.

89
00:08:53.649 --> 00:08:57.110
<v Speaker 3>Het meisje droeg een wollemband om de hals. Die band

90
00:08:57.149 --> 00:09:01.570
<v Speaker 3>was meerdere keren om de nek geslagen. Het Rens Museum

91
00:09:01.590 --> 00:09:04.429
<v Speaker 3>noemt haar ronduit een jonge vrouw die rond het begin

92
00:09:04.450 --> 00:09:10.720
<v Speaker 3>van onze jaartelling werd geofferd. De kanon van Nederland formuleert voorzichtiger,

93
00:09:10.740 --> 00:09:15.139
<v Speaker 3>maar ook stevig. Men denkt nu waarschijnlijk aan een offer

94
00:09:15.179 --> 00:09:18.820
<v Speaker 3>aan de goden. Vroeger werd wel aan straf voor een

95
00:09:18.860 --> 00:09:23.340
<v Speaker 3>misdaad gedacht, maar dat ziet men tegenwoordig minder als verklaring.

96
00:09:24.340 --> 00:09:26.759
<v Speaker 3>De kanon zegt er zelfs bij dat men na veel

97
00:09:26.820 --> 00:09:32.059
<v Speaker 3>onderzoek denkt dat het meisje niet gestraft werd voor een misdaad.

98
00:09:32.100 --> 00:09:37.509
<v Speaker 3>Daarnaast was er een steekwond in de hals of sleutelbeenstreek.

99
00:09:37.529 --> 00:09:41.889
<v Speaker 3>Moderne samenvattingen van het onderzoek stellen dat die wond vermoedelijk

100
00:09:41.950 --> 00:09:47.470
<v Speaker 3>niet de doodsoorzaak was. De meest waarschijnlijke doodsoorzaak ligt bij

101
00:09:47.509 --> 00:09:52.509
<v Speaker 3>verwurging of wurging met het koord. Er zijn bovendien geen

102
00:09:52.529 --> 00:09:56.529
<v Speaker 3>klassieke aanwijzingen van een lange worsteling bekend in de vaak

103
00:09:56.549 --> 00:10:02.250
<v Speaker 3>geciteerde moderne reconstructies, wat de mogelijkheid openlaat dat ze snel

104
00:10:02.289 --> 00:10:07.629
<v Speaker 3>werd overmeesterd, al dan niet bewusteloos raakte of zich eenvoudig

105
00:10:07.669 --> 00:10:11.710
<v Speaker 3>niet kon verzetten tegen een georganiseerde groep.

106
00:10:13.360 --> 00:10:33.840
<v Speaker 5>TV Gelderland 2021 Je voelt het bijna lichamelijk, niet? Dat hakelige

107
00:10:33.879 --> 00:10:35.200
<v Speaker 5>verschil tussen...

108
00:10:59.879 --> 00:11:04.679
<v Speaker 3>Razernij en procedure. Dit lijkt in elk geval niet op

109
00:11:04.700 --> 00:11:08.889
<v Speaker 3>een toevallige ruzie langs een pad. Dit ruikt naar iets

110
00:11:08.929 --> 00:11:13.529
<v Speaker 3>wat gedaan werd omdat het gedaan moest worden. Althans, volgens

111
00:11:13.570 --> 00:11:16.309
<v Speaker 3>de mensen die erbij stonden.

112
00:11:16.370 --> 00:11:21.629
<v Speaker 4>En daar komen we bij de centrale vraag van deze aflevering.

113
00:11:21.690 --> 00:11:31.409
<v Speaker 4>Was dit een rituele executie? Een strafmoord? Een offer? Een zuivering?

114
00:11:31.480 --> 00:11:35.620
<v Speaker 4>Of een vorm van sociale uitschakeling die wij vandaag niet

115
00:11:35.679 --> 00:11:39.539
<v Speaker 4>eens netjes meer in woorden kunnen vangen zonder misselijk te

116
00:11:39.559 --> 00:11:40.159
<v Speaker 4>worden

117
00:11:40.799 --> 00:11:46.200
<v Speaker 3>De kanon van Nederland vat het dilemma schitterend hard samen.

118
00:11:46.259 --> 00:11:49.879
<v Speaker 3>Bij veel lichamen zien we vaak geweld, maar we weten

119
00:11:49.919 --> 00:11:52.679
<v Speaker 3>niet altijd of het gaat om moord, straf of offer.

120
00:11:53.360 --> 00:11:56.350
<v Speaker 3>Het Drents Museum gaat nog een stap verder en noemt

121
00:11:56.370 --> 00:12:01.360
<v Speaker 3>haar in de collectieomschrijving een jonge vrouw die vlakbij Iede

122
00:12:01.409 --> 00:12:02.649
<v Speaker 3>werd geofferd

123
00:12:03.419 --> 00:12:10.799
<v Speaker 4>Toch blijft voorzichtigheid nodig. Offer is een interpretatie, geen bekentenis

124
00:12:10.860 --> 00:12:15.700
<v Speaker 4>uit een welbepaalde brom. Er is geen geschreven verslag uit

125
00:12:15.720 --> 00:12:21.220
<v Speaker 4>haar gemeenschap dat uitlegt waarom zij werd gekozen. We hebben

126
00:12:21.259 --> 00:12:29.110
<v Speaker 4>alleen de context. Veenlijken, oftewel gemumificeerde stoffelijke resten van mens

127
00:12:29.149 --> 00:12:35.279
<v Speaker 4>of dier in Noordwest-Europa, vertonen vaak tekenen van opzettelijk geweld

128
00:12:35.320 --> 00:12:40.730
<v Speaker 4>en bewuste depositie in natte landschappen, wat onderzoekers geregeld in

129
00:12:40.769 --> 00:12:46.960
<v Speaker 4>verband brengen met ritueel, straf of bijde. Bij het meisje

130
00:12:46.980 --> 00:12:51.279
<v Speaker 4>van Iede wijzen de halsband, de wond, de plaatsing in

131
00:12:51.299 --> 00:12:56.889
<v Speaker 4>het veen en de bredere vergelijkingen sterk in rituele richting.

132
00:12:56.929 --> 00:13:00.070
<v Speaker 4>Maar het motief blijft ongrijpbaar.

133
00:13:00.110 --> 00:13:07.240
<v Speaker 3>Precies. Een archeoloog zegt rituele context. Een misdaad auteur denkt

134
00:13:07.299 --> 00:13:13.840
<v Speaker 3>georganiseerde executie zonder beroepsmogelijkheid. En een cynicus zoals ik merkt

135
00:13:13.919 --> 00:13:19.100
<v Speaker 3>op dat ritueel vaak gewoon geweld is in nette kleren.

136
00:13:20.220 --> 00:13:25.129
<v Speaker 4>Haar scolioze en mogelijke mankengang maken het voorstelbaar dat ze

137
00:13:25.149 --> 00:13:32.190
<v Speaker 4>sociaal opviel. In sommige bredere wetenschappelijke discussies over veenlijken is

138
00:13:32.269 --> 00:13:38.340
<v Speaker 4>uitsluiting een expliciet denkkader. Dat bewijst echter niets voor haar

139
00:13:38.379 --> 00:13:44.639
<v Speaker 4>individuele zaak. Het maakt alleen plausibel dat kwetsbaarheid en stigmatisering

140
00:13:44.679 --> 00:13:48.379
<v Speaker 4>een rol speelden in de keuze van het slachtoffer.

141
00:13:48.450 --> 00:13:53.470
<v Speaker 3>Dat laatste scenario vind ik tegelijk het meest menselijk en

142
00:13:53.490 --> 00:13:59.129
<v Speaker 3>het meest afschuwelijk, omdat het zo herkenbaar is. Een gemeenschap

143
00:13:59.190 --> 00:14:05.019
<v Speaker 3>in spanning. Iemand die anders is, opvalt, niet terugslaat. Iemand

144
00:14:05.059 --> 00:14:10.740
<v Speaker 3>die bruikbaar wordt als drager van angst, als zondebok. Dan

145
00:14:10.759 --> 00:14:14.539
<v Speaker 3>hoef je geen moderne sociologie te kennen om te begrijpen

146
00:14:14.559 --> 00:14:21.000
<v Speaker 3>hoe snel zij verandert in dus zij

147
00:14:23.220 --> 00:14:31.129
<v Speaker 6>Wij oude goden zijn dol op bloed. Slacht zeven maasten vannacht.

148
00:14:33.509 --> 00:14:38.350
<v Speaker 6>En wij eisen er acht. Of er

149
00:14:38.409 --> 00:14:49.980
<v Speaker 7>zevenmaal zeven mannen... Nooit zullen wij zeggen... Dit voldoet. Want

150
00:14:50.000 --> 00:15:05.460
<v Speaker 7>geloven zij in ons... Dan leven wij... Jij denkt dan

151
00:15:05.500 --> 00:15:12.740
<v Speaker 7>wel dat we dood zijn. Men schenkt nu toch wijn.

152
00:15:12.799 --> 00:15:20.559
<v Speaker 7>In plaats van bloed. Maar het is slechts schijn. Wij

153
00:15:20.639 --> 00:15:28.409
<v Speaker 7>slapen niet eens zo diep. Noem ons bij de nacht.

154
00:15:30.669 --> 00:15:56.659
<v Speaker 7>Kus onze rode mond. En wij ontwaken. Noem ons bij

155
00:15:56.679 --> 00:15:59.600
<v Speaker 7>de naam. Kus onze rode mond.

156
00:16:01.590 --> 00:16:38.190
<v Speaker 6>Bij ontwakend. Noem ons bij de naam. Kus onze rode mond.

157
00:16:38.210 --> 00:16:39.690
<v Speaker 6>En wij ontwaken.

158
00:16:48.190 --> 00:16:52.169
<v Speaker 3>En dan de tweede grote vraag van deze aflevering. Waarom

159
00:16:52.220 --> 00:16:57.919
<v Speaker 3>werd ze gedood en vermengd? Dat woord vermengd moeten we

160
00:16:57.940 --> 00:17:02.299
<v Speaker 3>voorzichtig gebruiken. Niet alles wat we vandaag aan het lichaam zien...

161
00:17:02.480 --> 00:17:06.559
<v Speaker 3>hoeft het resultaat van opzettelijk geweld voor of tijdens de

162
00:17:06.579 --> 00:17:10.539
<v Speaker 3>dood te zijn. Een deel van de schade ontstond door

163
00:17:10.579 --> 00:17:15.140
<v Speaker 3>de vondst, de behandeling, het uitdrogen en het feit dat

164
00:17:15.339 --> 00:17:21.460
<v Speaker 3>Veen nu eenmaal conserveert als een bezeten archivaar is, maar

165
00:17:21.500 --> 00:17:27.019
<v Speaker 3>niet compleet. Tegelijk zijn er wel degelijk sporen van opzettelijk geweld.

166
00:17:27.059 --> 00:17:31.720
<v Speaker 3>De halsband, de steekwond, mogelijk een doelbewuste behandeling van het lichaam.

167
00:17:32.619 --> 00:17:35.799
<v Speaker 3>Het probleem is dat we niet elk litteken nog netjes

168
00:17:35.839 --> 00:17:41.980
<v Speaker 3>kunnen toewijzen aan dader, moeras of negentiende-eeuwse turfwerker

169
00:17:43.180 --> 00:17:49.559
<v Speaker 4>Dat onderscheid is cruciaal. De vraag waarom werd ze verminkt

170
00:17:49.599 --> 00:17:55.630
<v Speaker 4>kan dus uiteenvallen in twee deelvragen. 1. Waarom moest ze

171
00:17:55.690 --> 00:17:59.750
<v Speaker 4>voor of tijdens haar dood meer dan één vorm van

172
00:17:59.789 --> 00:18:07.170
<v Speaker 4>geweld ondergaan? 2. Hoeveel van wat wij nu vermenking noemen,

173
00:18:07.210 --> 00:18:12.130
<v Speaker 4>komt door latere beschadiging? Op de eerste vraag leidt het

174
00:18:12.190 --> 00:18:18.269
<v Speaker 4>antwoord mogelijk omdat haar dood ritueel geladen was en meer

175
00:18:18.309 --> 00:18:24.490
<v Speaker 4>dan één handeling betekenis droeg. Op de tweede, veel blijft

176
00:18:24.549 --> 00:18:27.779
<v Speaker 4>onzeker door de kwalijke voorgeschiedenis

177
00:18:29.150 --> 00:18:33.230
<v Speaker 3>Wat doen we met het meisje van Iden? We noemen

178
00:18:33.269 --> 00:18:37.930
<v Speaker 3>deze zaak geen simpele moordzaak, want daarvoor is de context

179
00:18:37.970 --> 00:18:43.670
<v Speaker 3>te geladen. We noemen deze zaak geen opgelost ritueel, want

180
00:18:43.690 --> 00:18:49.680
<v Speaker 3>daarvoor ontbreekt de bekentenis van de geschiedenis. We noemen het

181
00:18:49.720 --> 00:18:54.339
<v Speaker 3>geen strafgeval, want daarvoor blijft de schuldvraag te leeg. En

182
00:18:54.359 --> 00:18:59.859
<v Speaker 3>we noemen het meisje van Iede zeker geen curiositeit, want

183
00:18:59.880 --> 00:19:05.220
<v Speaker 3>dat zou... een laatste belediging zijn. In het veen van

184
00:19:05.240 --> 00:19:10.430
<v Speaker 3>Drenthe bleef ze bewaard omdat de aarde haar niet wilde prijsgeven.

185
00:19:10.450 --> 00:19:13.730
<v Speaker 3>Misschien is dat nog de meest menselijke daad in dit

186
00:19:13.769 --> 00:19:18.750
<v Speaker 3>hele dossier. Het moeras heeft haar niet gered, maar het

187
00:19:18.779 --> 00:19:24.640
<v Speaker 3>heeft wel geweigerd haar helemaal te laten verdwijnen. En zo

188
00:19:24.759 --> 00:19:29.400
<v Speaker 3>kijkt ze ons nog altijd aan. Niet als symbool of legende,

189
00:19:30.000 --> 00:19:33.099
<v Speaker 3>maar als een vraag die wij nog steeds niet fatsoenlijk

190
00:19:33.119 --> 00:19:40.369
<v Speaker 3>kunnen beantwoorden. Wie beslist dat een jong leven geofferd mag worden?

191
00:19:40.400 --> 00:19:45.250
<v Speaker 3>En hoeveel mensen moeten daarin meegaan voor gewalt op een

192
00:19:45.289 --> 00:19:48.819
<v Speaker 3>ritueel gaat lijken

193
00:19:51.130 --> 00:20:01.609
<v Speaker 2>En de lente kwam En zo gaat dat nu al

194
00:20:01.730 --> 00:20:05.480
<v Speaker 2>eeuw na eeuw na eeuw.

195
00:20:39.319 --> 00:20:45.359
<v Speaker 4>Dit was Koude Kwesties. Een aflevering van ware misdaad. Over

196
00:20:45.380 --> 00:20:46.940
<v Speaker 4>het meisje van Iede.